राजस्थानच्या अलवर जिल्ह्यातील बुटोली गावात सोमवारी संध्याकाळी पतंग लुटताना 8 वर्षीय भानू गुर्जर खुल्या बोअरवेलमध्ये पडला. सुमारे 48 फूट खोलीवर अडकलेल्या भानूला राज्य आपत्ती प्रतिसाद दलाने (SDRF) जवळपास पाच तासांच्या बचाव मोहिमेनंतर सुरक्षित बाहेर काढले.
स्थानिक नागरिकांच्या माहितीनुसार, 8 वर्षीय भानू गुर्जर सोमवारी संध्याकाळी सुमारे 6 वाजता गावात कापलेल्या पतंगामागे धावत होता. त्यावेळी त्याचे लक्ष उघड्या बोअरवेलकडे गेले नाही आणि तो त्यात पडला.
घटनेची माहिती मिळताच आसपासच्या ग्रामस्थांनी त्याला वाचवण्याचा प्रयत्न सुरू केला. काही वेळात मोठ्या संख्येने नागरिक घटनास्थळी जमा झाले. प्रशासनाला माहिती देण्यात आली आणि बचाव पथकाला पाचारण करण्यात आले.
बोअरवेलची खोली सुमारे 300 फूट असल्याचे सांगण्यात आले, मात्र भानू सुमारे 48 फूट खोलीवर एका ठिकाणी अडकला होता. त्यामुळे बचाव पथकाला काळजीपूर्वक काम करावे लागले.
बचाव मोहिमेदरम्यान बोअरवेलमधून मुलाचा आवाज ऐकू आला. त्यामुळे भानू जिवंत असून प्रतिसाद देत असल्याची खात्री झाली.
यानंतर बचाव पथकाने बोअरवेलमध्ये कॅमेरा आणि दोरी सोडून मुलाची स्थिती जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला. मुलाला पुरेसा ऑक्सिजन मिळावा यासाठी पाइपद्वारे बोअरवेलमध्ये ऑक्सिजन पोहोचवण्याची व्यवस्था करण्यात आली.
बचाव पथकाने मुलाशी सतत संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न केला. त्याला सुरक्षित स्थितीत ठेवणे आणि कोणताही अतिरिक्त धोका न निर्माण करता बाहेर काढणे हे पथकाचे प्राथमिक उद्दिष्ट होते.
मुलाला थेट बोअरवेलमधून बाहेर काढण्यात अडचणी आल्यानंतर बचाव पथकाने पर्यायी मार्ग तयार करण्याचा प्रयत्न केला. यासाठी बोअरवेलच्या समांतर जमिनीचे खोदकाम सुरू करण्यात आले.
या मोहिमेत तीन जेसीबी मशीनचा वापर करण्यात आला. बोअरवेलजवळ समांतर खड्डा खोदून मुलापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग तयार करण्यास सुरुवात करण्यात आली.
मात्र खोदकामादरम्यान जमीन आणि पाइप खचण्याचा धोका निर्माण झाला. सुरक्षेच्या दृष्टीने ही प्रक्रिया काही काळ थांबवावी लागली. त्यानंतर बचाव पथकाने रणनीती बदलून मुलाला बाहेर काढण्याच्या दुसऱ्या पर्यायावर काम केले.
मुलापर्यंत पोहोचण्यासाठी बचाव पथकाने एका स्थानिक ग्रामस्थाचीही मदत घेतली. इस्सार नावाच्या या ग्रामस्थाने यापूर्वी विहीर आणि पाण्याशी संबंधित दुर्घटनांमध्ये बचाव कार्यात मदत केली होती. त्यांनी मुलाला बाहेर काढण्यासाठी सहकार्य करण्याची तयारी दर्शवली.
एसपींच्या परवानगीनंतर सुरक्षा व्यवस्थेसह त्यांना बोअरवेलमध्ये खाली उतरवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. त्यांना उलटे लटकवून मुलापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न झाला, मात्र मार्गात असलेल्या दगडामुळे ते मुलापर्यंत पोहोचू शकले नाहीत.
यानंतर SDRF पथकाने इतर तांत्रिक पद्धतींच्या मदतीने मुलाला बाहेर काढण्याची प्रक्रिया पुढे नेली.
बोअरवेलमधील मुलाच्या स्थितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी बचाव पथकाने कॅमेऱ्याचा वापर केला. त्यामुळे मुलाच्या स्थितीचे आकलन करण्यास मदत झाली. त्यानंतर दोरीच्या मदतीने त्याला बाहेर काढण्याची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली.
अत्यंत काळजीपूर्वक मुलाला वर खेचण्यात आले. सुमारे पाच तासांच्या प्रयत्नांनंतर रात्री सुमारे 11 वाजता SDRF पथकाने भानूला बोअरवेलमधून सुरक्षित बाहेर काढले.
मुलाला बाहेर काढल्यानंतर घटनास्थळी उपस्थित ग्रामस्थ आणि कुटुंबीयांनी सुटकेचा निश्वास सोडला. बचाव मोहीम यशस्वी झाल्यानंतर घटनास्थळी आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले.
बचाव मोहिमेत SDRFचे सुमारे 10 जवान सहभागी झाले होते. घटनास्थळाच्या परिस्थितीचे आकलन केल्यानंतर पथकाने विविध स्तरांवर बचावकार्य राबवले.
मोहिमेदरम्यान मुलाला ऑक्सिजन उपलब्ध करून देणे, त्याच्या स्थितीवर लक्ष ठेवणे आणि सुरक्षितपणे बाहेर काढणे यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. जमिनीच्या खोदकामापासून बोअरवेलमध्ये उपकरणे पोहोचवण्यापर्यंत विविध पर्यायांवर काम करण्यात आले.
बोअरवेल खोल असल्याने आणि त्याच्या आजूबाजूची माती तसेच संरचनेला नुकसान होण्याचा धोका असल्याने बचाव पथकासमोर आव्हान होते. त्यामुळे कोणतीही कृती घाईने न करता सुरक्षेला प्राधान्य देण्यात आले.
अलवरमधील या घटनेमुळे उघडे आणि वापरात नसलेले बोअरवेल सुरक्षितपणे बंद करण्याची गरज पुन्हा समोर आली आहे. ग्रामीण आणि कृषी भागांमध्ये उघडे बोअरवेल मुलांसाठी धोका ठरू शकतात.
अशा घटनांमध्ये मुले खोल बोअरवेलमध्ये अडकू शकतात आणि त्यांना बाहेर काढण्यासाठी अनेक तास बचाव मोहीम राबवावी लागू शकते. या काळात ऑक्सिजनची कमतरता, माती खचणे आणि मुलाला दुखापत होण्याचे धोके कायम असतात.
आपत्ती व्यवस्थापनाशी संबंधित तज्ज्ञ आणि अधिकारी अनुपयोगी किंवा उघडे बोअरवेल मजबूतपणे बंद करण्याचा सल्ला देतात. अशा ठिकाणी इशारा देणारे फलक आणि सुरक्षा कुंपण उभारण्याचीही आवश्यकता आहे.
भानूला सुरक्षित बाहेर काढल्यानंतर त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि ग्रामस्थांनी सुटकेचा निश्वास सोडला. सुमारे पाच तास चाललेल्या या मोहिमेत स्थानिक नागरिकांनीही बचाव पथकाला सहकार्य केले.
या घटनेत आपत्कालीन परिस्थितीत स्थानिक नागरिकांचे ज्ञान आणि प्रशिक्षित बचाव पथक यांच्यातील समन्वयाचे महत्त्वही समोर आले. ग्रामस्थ इस्सार यांनी मुलापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करून बचाव मोहिमेत मदत केली.
भानू दीर्घकाळ बोअरवेलमध्ये अडकूनही सुरक्षित बाहेर काढला जाणे हे या घटनेतील सकारात्मक बाब ठरली.
अलवरमधील घटनेनंतर खुल्या बोअरवेलबाबत स्थानिक पातळीवर सतर्कता वाढवण्याची गरज पुन्हा समोर आली आहे. विशेषतः गावांमध्ये आणि शेतांमध्ये मुले किंवा इतर व्यक्ती अनवधानाने पोहोचू शकतील अशा ठिकाणांची ओळख करणे आवश्यक आहे.
बोअरवेलचा वापर बंद झाल्यानंतर तो उघडा ठेवणे गंभीर दुर्घटनेचे कारण ठरू शकते. प्रशासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि जमीनमालकांच्या पातळीवर अशा ठिकाणांवर देखरेख ठेवणे आणि ते सुरक्षितपणे बंद करण्याची व्यवस्था करणे दुर्घटना रोखण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.
भानू गुर्जरचा सुरक्षित बचाव हा या घटनेतील सकारात्मक भाग असला तरी खुल्या बोअरवेलसारख्या धोकादायक ठिकाणांना दुर्घटनेपूर्वीच सुरक्षित का केले जात नाही, हा प्रश्नही या घटनेमुळे समोर आला आहे. ग्रामीण भागातील अशा धोक्यांची ओळख करून वेळेत कारवाई करणे मुलांच्या सुरक्षेसाठी आवश्यक आहे.
