केनियामध्ये माजी पंतप्रधान रैला ओडिंगा यांना अंतिम निरोप देण्यासाठी आयोजित कार्यक्रमादरम्यान पोलिसांनी केलेल्या गोळीबारात मृत्युमुखी पडलेले तिन्ही जण पोलिस आणि जमाव यांच्यात झालेल्या चकमकीच्या ठिकाणापासून दूर होते. BBC Africa Eye च्या तपासात ही बाब समोर आली आहे. या घटनेची चौकशी केनियाचे स्वतंत्र पोलिस निरीक्षण प्राधिकरण (IPOA) करत असून, अद्याप कोणालाही जबाबदार धरण्यात आलेले नाही.
BBC च्या तपासानुसार, नैरोबी येथील कासरानी स्टेडियममध्ये व्हीआयपी विभागाजवळ झालेल्या चकमकीपासून एका मृत व्यक्तीचे अंतर सुमारे 60 मीटर होते, तर अन्य दोघे किमान 160 मीटर दूर होते. 16 ऑक्टोबर 2025 रोजी घडलेल्या या घटनेत माजी पंतप्रधानांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी स्टेडियममध्ये जमलेल्या हजारो लोकांमध्ये पोलिसांनी केलेल्या गोळीबारात तिघांचा मृत्यू झाला होता.
BBC ने 1,500 हून अधिक छायाचित्रे आणि व्हिडिओंचे विश्लेषण केले तसेच मृतांच्या कुटुंबीयांशी संवाद साधला. तपासातून पोलिसांच्या कारवाईबाबत आणि जबाबदारी निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेबाबत प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. घटनेला जवळपास एक वर्ष उलटले असले, तरी IPOA ची चौकशी अद्याप सुरू आहे.
रैला ओडिंगा यांचे भारतात उपचार सुरू असताना वयाच्या 80 व्या वर्षी निधन झाले. ते केनियातील प्रभावशाली राजकीय नेत्यांपैकी एक होते आणि त्यांनी दीर्घकाळ विरोधी पक्षाचे नेतृत्व केले होते.
त्यांचे पार्थिव केनियात आणल्यानंतर नैरोबीतील जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर हजारो लोक जमले होते. सुरुवातीला त्यांचे पार्थिव संसद भवनात अंतिम दर्शनासाठी ठेवण्याची योजना होती. मात्र, गर्दीचा आकार आणि सुरक्षा व्यवस्थेत त्रुटी निर्माण होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन कार्यक्रमाचे ठिकाण ऐनवेळी बदलून कासरानी स्टेडियम करण्यात आले.
अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, 48,000 लोकांची क्षमता असलेल्या स्टेडियममध्ये सुरक्षा व्यवस्था करण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळाला नव्हता. हजारो लोक मैदानावर आणि प्रेक्षकांच्या आसनव्यवस्थेत जमा झाले. सुमारे 30 अंश सेल्सिअस तापमानात लोकांना अनेक तास प्रतीक्षा करावी लागली. कार्यक्रमासंदर्भातील अधिकृत माहिती देण्यासाठी सार्वजनिक उद्घोषणा यंत्रणाही उपलब्ध नव्हती.
याचदरम्यान, जमावातील एका लहान गटाने व्हीआयपी पॅव्हेलियनच्या सुरक्षेसाठी तैनात असलेल्या अधिकाऱ्यांच्या दिशेने प्लास्टिकच्या खुर्च्यांसह विविध वस्तू फेकल्या. त्यानंतर पोलिसांनी गोळीबार केला. स्टेडियमच्या अन्य भागांतील व्हिडिओंमध्ये जमावातील बहुतांश लोक शांत असल्याचे दिसून आले.
केनियाचे गृहमंत्री किपचुंबा मुरकोमेन यांनी BBC ला सांगितले की, जमावाने दगडफेक केल्यानंतर पोलिसांनी संयमित कारवाई केली. मात्र, BBC ने तपासलेल्या दृश्यफितींमध्ये वस्तू फेकल्या जात असल्याचे दिसले, तरी त्यात दगडांचा समावेश असल्याचा पुरावा तपासकर्त्यांना मिळाला नाही.
या घटनेत इव्हान्स किचे, व्हिन्सेंट ओगुटू आणि जिदाह बुर्का यांचा मृत्यू झाला. गोळीबाराच्या वेळी हे तिघे स्टेडियममध्ये नेमके कुठे होते, हे निश्चित करण्यासाठी BBC ने छायाचित्रे, व्हिडिओ आणि स्टेडियममधील ठिकाणांची रचना यांचे विश्लेषण केले.
40 वर्षीय इव्हान्स किचे हे शेफ आणि सात मुलांचे वडील होते. BBC च्या विश्लेषणानुसार, गोळी लागली तेव्हा ते व्हीआयपी विभागाजवळ झालेल्या चकमकीच्या ठिकाणापासून सुमारे 60 मीटर दूर होते. त्यांच्या डोक्यात गोळी लागली होती.
36 वर्षीय व्हिन्सेंट ओगुटू हे तीन मुलांचे वडील होते. शवविच्छेदन अहवालानुसार, छातीत गोळी लागल्याने त्यांचा मृत्यू झाला. BBC च्या तपासानुसार, ते स्टेडियमच्या विरुद्ध बाजूला असलेल्या प्रेक्षक विभागात, चकमकीच्या ठिकाणापासून किमान 160 मीटर दूर होते.
42 वर्षीय जिदाह बुर्का यांचाही या गोळीबारात मृत्यू झाला. शवविच्छेदन अहवालानुसार, त्यांच्या डोक्यात गोळी लागली होती. तेही चकमकीच्या ठिकाणापासून किमान 160 मीटर दूर होते.
BBC च्या तपासातील प्रमुख निष्कर्षानुसार, तिन्ही मृत व्यक्ती पोलिस आणि जमाव यांच्यात संघर्ष झालेल्या ठिकाणापासून दूर होत्या. मात्र, कोणत्या अधिकाऱ्याने झाडलेल्या गोळीमुळे कोणाचा मृत्यू झाला, हे तपासातून निश्चित करता आलेले नाही.
BBC Africa Eye ने घटनेशी संबंधित छायाचित्रे आणि व्हिडिओंच्या आधारे घटनाक्रमाची कालरेषा तयार केली. तपासात किमान आठ पोलिस अधिकारी एकत्रितपणे काम करत असल्याचे आढळले. हे अधिकारी सामरिक आणि लष्करी शैलीच्या गणवेशात होते. त्यांच्याकडे असॉल्ट रायफल्स होत्या, त्यांचे चेहरे झाकलेले होते आणि गणवेशावरील ओळखचिन्हे स्पष्टपणे दिसत नव्हती.
BBC च्या म्हणण्यानुसार, या अधिकाऱ्यांचे गणवेश आणि त्यांच्या हालचाली राष्ट्रपती विल्यम रुटो तसेच अन्य महत्त्वाच्या व्यक्तींच्या सुरक्षेसाठी तैनात असलेल्या एका सुरक्षा पथकाच्या कार्यपद्धतीशी मिळत्याजुळत्या होत्या. दृश्यफितींमध्ये या गटातील किमान तीन अधिकारी शस्त्रे चालवताना दिसतात.
फॉरेन्सिक विश्लेषणातून घातक गोळीबार राष्ट्रपतींच्या सुरक्षेची जबाबदारी असलेल्या एका विशेष पोलिस पथकातील अधिकाऱ्यांनी केला असण्याची शक्यता व्यक्त होते. मात्र, मृतांना लागलेल्या गोळ्या याच पथकातील अधिकाऱ्यांनी झाडल्या होत्या, याची BBC पुष्टी करू शकले नाही. स्टेडियममधील अन्य पोलिस कर्मचाऱ्यांनीही गोळीबार केला असण्याची शक्यता तपासातून नाकारता आलेली नाही.
त्यामुळे तपासातील निष्कर्ष संबंधित पोलिस अधिकाऱ्यांच्या संभाव्य भूमिकेबाबत प्रश्न उपस्थित करतात; मात्र तिन्ही मृत्यूंसाठी कोणत्याही विशिष्ट अधिकाऱ्याला जबाबदार ठरवणारा पुरावा त्यातून समोर आलेला नाही.
या घटनेची चौकशी केनियाचे स्वतंत्र पोलिस निरीक्षण प्राधिकरण (IPOA) करत आहे. पोलिसांच्या कारवाईची आणि तिन्ही मृत्यूंची तपासणी या संस्थेकडून केली जात आहे. घटनेला जवळपास एक वर्ष उलटले असले, तरी चौकशी पूर्ण झालेली नाही आणि कोणालाही जबाबदार धरण्यात आलेले नाही.
गृहमंत्री मुरकोमेन यांनी पोलिसांची बाजू मांडताना सांगितले की, अनेक तास काम केल्यानंतर अधिकारी मोठ्या दबावाखाली होते. कार्यक्रमाचे ठिकाण ऐनवेळी बदलण्यात आल्यामुळे नवीन ठिकाणी सुरक्षा व्यवस्था उभारण्यासाठी पोलिसांना अत्यंत कमी वेळ मिळाला, असेही त्यांनी नमूद केले.
IPOA च्या चौकशीतील निष्कर्षांमुळे योग्य कायदेशीर कारवाई करण्यास मदत होईल, असे मुरकोमेन यांनी BBC ला सांगितले. पोलिसांच्या कारवाईबाबत प्रश्न विचारण्यात आले असता, एखाद्या अधिकाऱ्याला गोळीबार करण्याचा थेट आदेश देण्यासाठी कोणी मुद्दाम निर्णय घेतलेलाच असेल असे नाही, असे त्यांनी म्हटले. त्यांच्या मते, संबंधित पोलिस कर्मचाऱ्याने घटनास्थळी परिस्थितीनुसार तात्काळ निर्णय घेतला असण्याची शक्यता आहे.
केनियाच्या राष्ट्रीय पोलिस सेवेने BBC ला सांगितले की, या घटनेतून अनेक महत्त्वाचे धडे मिळाले असून, भविष्यात अधिक व्यावसायिक पद्धतीने कारवाई करण्यास त्यांची मदत होईल. दरम्यान, BBC ने विचारलेल्या प्रश्नांना IPOA कडून उत्तर देण्यात आले नाही.
गोळीबारात मृत्युमुखी पडलेल्या व्हिन्सेंट ओगुटू यांच्या पत्नी यवोन अकिन्यी यांनी BBC ला सांगितले की, 16 ऑक्टोबरच्या सकाळी त्यांचे पती नैरोबीच्या मध्यवर्ती भागात मित्रांसोबत होते. लोक स्टेडियमच्या दिशेने जात असल्याचे पाहिल्यानंतर तेही त्यांच्यासोबत तिथे गेले. काही तासांतच त्यांचा मृत्यू झाला.
या घटनेमुळे आपल्या कुटुंबाचे आयुष्य बदलले, असे अकिन्यी यांनी सांगितले. पतीच्या मृत्यूमुळे झालेल्या दुःखाबरोबरच मुलांच्या परिस्थितीबद्दलही त्यांनी चिंता व्यक्त केली. सरकारने आयोजित केलेल्या श्रद्धांजली कार्यक्रमाला गेलेल्या आपल्या पतीचा मृत्यू नेमका कशामुळे झाला, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही, असे त्यांनी नमूद केले.
ज्यांच्याकडून सुरक्षेची अपेक्षा केली जाते, त्यांच्याच कारवाईमुळे कुटुंबांना दुःख सहन करावे लागते, असे अकिन्यी म्हणाल्या. पतीच्या मृत्यूला जवळपास एक वर्ष उलटले असले, तरी मोठ्या जमावात त्यांनाच का जीव गमवावा लागला, या प्रश्नाचे उत्तर अद्याप मिळालेले नाही, असेही त्यांनी सांगितले.
BBC Africa Eye च्या तपासातून केनियातील पोलिसांची कारवाई, जमाव नियंत्रण आणि उत्तरदायित्व यासंदर्भात प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. तपासानुसार, गोळीबारापूर्वी संघर्ष झालेल्या ठिकाणापासून तिन्ही मृत व्यक्ती दूर होत्या. तसेच, दृश्यफिती आणि फॉरेन्सिक विश्लेषणातून राष्ट्रपतींच्या सुरक्षेशी संबंधित विशेष पोलिस पथकाची संभाव्य भूमिका समोर आली आहे.
मात्र, कोणत्या अधिकाऱ्याने गोळीबार केला आणि कोणाच्या गोळीमुळे तिन्ही व्यक्तींचा मृत्यू झाला, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. या प्रकरणात IPOA च्या चौकशीचे निष्कर्ष महत्त्वाचे ठरणार आहेत. मृतांच्या कुटुंबीयांना अद्याप उत्तरे मिळालेली नाहीत आणि या घटनेतील कायदेशीर जबाबदारी निश्चित होणे बाकी आहे.
