युनियन बजेट 2026 सादर होण्यापूर्वी 29 जानेवारी रोजी संसदेत आर्थिक सर्वेक्षण 2026 मांडले जाणार आहे. हा दस्तावेज देशाची सध्याची आर्थिक स्थिती, प्रमुख आव्हाने आणि धोरणात्मक प्राधान्ये यांचे अधिकृत मूल्यांकन मांडतो.
दरवर्षी केंद्रीय अर्थसंकल्पापूर्वी आर्थिक सर्वेक्षण सादर करण्याची परंपरा आहे. आगामी आर्थिक वर्षासाठी महसूल आणि खर्चाची रूपरेषा ठरवणाऱ्या अर्थसंकल्पाच्या पार्श्वभूमीवर अर्थव्यवस्थेची विद्यमान स्थिती स्पष्ट करणे हा या सर्वेक्षणाचा उद्देश असतो.
आर्थिक सर्वेक्षणात चालू वित्तीय वर्षातील आर्थिक घडामोडींचा आढावा घेण्यात येतो. यामध्ये आर्थिक वाढ, महागाई, रोजगार, कृषी, उद्योग, पायाभूत सुविधा, व्यापार, चलनपुरवठा, परकीय चलन साठा आणि अन्य व्यापक आर्थिक निर्देशांकांचा समावेश असतो.
या सर्वेक्षणातील आकडे आणि विश्लेषणाच्या आधारे अर्थसंकल्पातील संसाधन संकलन आणि खर्चाच्या प्राधान्यांबाबत निर्णय घेण्यास मदत होते. विविध क्षेत्रांमधील आर्थिक प्रवृत्ती आणि गरजा यांचे चित्र या दस्तावेजातून समोर येते.
आर्थिक सर्वेक्षण धोरणनिर्मिती प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावते. महसूल अंदाज, खर्चाच्या दिशा आणि कर्जउभारणीसंबंधी निर्णयांच्या पार्श्वभूमीवरील आर्थिक तर्क या सर्वेक्षणातून मांडले जातात. संसद सदस्यांसह नागरिकांनाही अर्थसंकल्पीय निर्णयांचा आधार समजून घेण्यास हा दस्तावेज मदत करतो.
कालांतराने केंद्रीय अर्थसंकल्पाची भूमिका बदलत गेली असून तो केवळ उत्पन्न-खर्चाचा तपशील न राहता सरकारी धोरणांची दिशा स्पष्ट करणारे साधन ठरला आहे. आर्थिक सर्वेक्षण या धोरणात्मक निर्णयांसाठी आधारभूत चौकट प्रदान करते.
सरकारी खर्चाचे विश्लेषण करताना भांडवली निर्मिती, थेट सरकारी खर्च तसेच अनुदाने आणि कर्जांच्या माध्यमातून विविध क्षेत्रांत जाणारा निधी यांचा समावेश केला जातो. अर्थ मंत्रालयाद्वारे प्रकाशित केंद्रीय सरकारच्या अर्थसंकल्पातील आर्थिक आणि कार्यात्मक वर्गीकरणासोबत हे विश्लेषण सुसंगत असते.
आर्थिक सर्वेक्षण मुख्य आर्थिक सल्लागारांच्या नेतृत्वाखाली अर्थ मंत्रालयाच्या अंतर्गत तयार केले जाते. देशातील अर्थतज्ज्ञ आणि तज्ज्ञांचे योगदान या दस्तावेजात असते.
अलिकडच्या वर्षांत आर्थिक सर्वेक्षणाच्या सादरीकरणाच्या पद्धतीत बदल करण्यात आले आहेत. आर्थिक सर्वेक्षण 2021-22 आठ वर्षांनंतर पुन्हा एकदा सिंगल-वॉल्यूम स्वरूपात सादर करण्यात आले होते, जेणेकरून दस्तावेज अधिक संक्षिप्त आणि सुलभ होईल.
