भारताने जनगणना प्रक्रियेत डिजिटल जनगणना 2027 ची सुरुवात केली असून यावेळी प्रथमच संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल माध्यमातून राबवली जात आहे. नागरिकांना “स्व-गणना” (Self-Enumeration) पर्याय उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.
देशात आजपासून जनगणनेची पहिली प्रक्रिया सुरू झाली. द्रौपदी मुर्मू, नरेंद्र मोदी आणि अमित शाह यांनी स्वतः ऑनलाइन फॉर्म भरून औपचारिक सुरुवात केली. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी जनगणनेत सहभाग घेतल्याची माहिती देताना आपला फोटोही शेअर केला. त्यांनी राष्ट्रपती भवनातून भारत सरकारच्या ‘स्व-गणना’ उपक्रमांतर्गत जनगणना 2027 साठी सहभाग नोंदवला असल्याचे सांगितले.
ही जनगणना प्रथमच पूर्णपणे डिजिटल माध्यमातून आयोजित केली जात असल्याने प्रक्रिया अधिक सुलभ, जलद आणि पारदर्शक होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे.
शीर्ष नेतृत्वाने स्व-गणनेत सहभाग नोंदवला. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी राष्ट्रपती भवनातून सहभाग घेत स्व-गणना पूर्ण केल्याचे सांगितले आणि या उपक्रमाला नागरिक सहभाग वाढवण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल असे संबोधले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही स्वतः फॉर्म भरून या डिजिटल उपक्रमाला समर्थन दिले.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सामाजिक माध्यमांवर माहिती देताना हा भारतासाठी परिवर्तनकारी उपक्रम असल्याचे म्हटले आणि नागरिकांना त्यांच्या कुटुंब व घराशी संबंधित माहिती स्वतः नोंदवण्याचा अधिकार मिळत असल्याचे नमूद केले. केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी दिल्लीतील निवासस्थानी स्व-गणना फॉर्म भरताना ही प्रक्रिया देशाच्या विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाची असल्याचे सांगितले.
डिजिटल जनगणना 2027 ही भारतातील पहिली जनगणना असून यात डेटा संकलन पूर्णपणे डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे केले जाईल. “स्व-गणना” सुविधेद्वारे नागरिक ऑनलाइन पोर्टलवर जाऊन त्यांच्या कुटुंब, घर आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित माहिती नोंदवू शकतात. यामुळे डेटा संकलन अधिक जलद आणि अचूक होईल तसेच नागरिकांचा सहभाग वाढेल. ही प्रक्रिया पारंपरिक कागदी पद्धतीपेक्षा अधिक पारदर्शक आणि प्रभावी मानली जात आहे.
जनगणना 2027 च्या पहिल्या टप्प्याला—आवास गणना—सुरुवात झाली आहे. या टप्प्यात देशभरातील घरांची नोंदणी करून निवासाशी संबंधित माहिती गोळा केली जाईल. यामध्ये घराची स्थिती, उपलब्ध सुविधा आणि इतर मूलभूत माहितीचा समावेश असेल. सरकारनुसार, हा डेटा भविष्यातील धोरणे आणि योजनांच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावेल, विशेषतः शहरी विकास, ग्रामीण गृहनिर्माण आणि पायाभूत सुविधांशी संबंधित क्षेत्रांमध्ये.
डिजिटल स्व-गणना पर्याय उपलब्ध असला तरी पारंपरिक पद्धतीनुसार जनगणना कर्मचारी घराघरांत जाऊन माहिती संकलित करतील. यामागील उद्देश कोणताही व्यक्ती किंवा कुटुंब या प्रक्रियेपासून वंचित राहू नये हा आहे. नागरिकांनी जनगणना कर्मचाऱ्यांना अचूक आणि आवश्यक माहिती द्यावी आणि या राष्ट्रीय प्रक्रियेत सहकार्य करावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे.
