भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात सोमवारी आयएनएस निपुणचा समावेश करण्यात येणार आहे. निस्तार-क्लासमधील हे दुसरे स्वदेशी डायव्हिंग सपोर्ट व्हेसल (DSV) असून, खोल समुद्रातील जटिल मोहिमा, पाण्याखालील बचावकार्य, गोताखोरी, देखरेख आणि समुद्राखालील तांत्रिक सहाय्यासाठी त्याची रचना करण्यात आली आहे.
मुंबईतील नेव्हल डॉकयार्डमध्ये आयएनएस निपुणला भारतीय नौदलात औपचारिकपणे कमिशन करण्याची तयारी आहे. हे जहाज नौदलासाठी सहाय्य आणि बचाव प्लॅटफॉर्म म्हणून काम करणार असून, समुद्राच्या पृष्ठभागावरील कार्यांबरोबरच पाण्याखालील मोहिमांमध्येही त्याचा वापर केला जाऊ शकतो.
आयएनएस निपुणची रचना अशा समुद्री मोहिमांसाठी करण्यात आली आहे, जिथे सामान्य युद्धनौका किंवा पारंपरिक जहाजांच्या क्षमता मर्यादित ठरू शकतात. खोल पाण्यातील गोताखोरी, समुद्राखालील शोध आणि बचावकार्य तसेच तांत्रिक सहाय्यासाठी त्यात आधुनिक प्रणालींचा वापर करण्यात आला आहे. खराब हवामान आणि आव्हानात्मक समुद्री परिस्थितीतही हे जहाज कार्यरत राहण्याची क्षमता ठेवते.
जहाजातील डायनॅमिक पोझिशनिंग प्रणाली महत्त्वाची आहे. या प्रणालीमुळे समुद्रात निर्धारित ठिकाणाच्या आसपास जहाज स्थिर ठेवण्यास मदत होते. पाण्याखाली अत्यंत अचूकतेची आवश्यकता असलेल्या मोहिमांमध्ये ही क्षमता उपयुक्त ठरते.
आयएनएस निपुण हे पारंपरिक युद्धनौका नसून त्याचा मुख्य भर समुद्राच्या पृष्ठभागाखाली होणाऱ्या विशेष मोहिमांवर असेल. भारतीय नौदलासाठी त्याच्या संभाव्य जबाबदाऱ्यांमध्ये खोल समुद्रातील गोताखोरी, पाणबुडी आणि नौदल बचावकार्य, पाण्याखालील सर्वेक्षण तसेच समुद्री मलब्याचा शोध यांचा समावेश होऊ शकतो.
समुद्रात अडकलेल्या व्यक्तींपर्यंत पोहोचणे किंवा संकटग्रस्त पाणबुडीशी संबंधित बचावकार्यामध्ये हे जहाज मदत करू शकते. याशिवाय, समुद्राखाली खराब झालेल्या यंत्रसामग्री किंवा इतर तांत्रिक उपकरणांची तपासणी आणि आवश्यक दुरुस्ती करण्यासाठीही त्याच्या क्षमतांचा वापर केला जाऊ शकतो.
समुद्री दुर्घटनेनंतर मलब्याचा शोध घेणे किंवा पाण्याखाली हरवलेली उपकरणे शोधून बाहेर काढणे यांसारख्या विशेष कार्यांमध्येही आयएनएस निपुणचा वापर केला जाऊ शकतो.
आयएनएस निपुणमध्ये प्रगत गोताखोरी प्रणाली बसवण्यात आल्या आहेत. या प्रणाली विशेष प्रशिक्षित गोताखोरांच्या पथकांना खोल समुद्रात दीर्घकाळ सुरक्षितपणे कार्य करण्यास मदत करू शकतात.
जहाजावर रिमोटली ऑपरेटेड व्हेइकल्स (ROVs) किंवा दूरस्थ नियंत्रणावरील रोबोटचाही वापर केला जाऊ शकतो. मानव गोताखोरांसाठी धोकादायक किंवा कठीण असलेल्या भागांपर्यंत पोहोचण्यासाठी या उपकरणांची मदत होऊ शकते.
पाण्याखालील रोबोटच्या मदतीने समुद्राच्या खोलीतील देखरेख, व्हिडिओ आणि इतर तांत्रिक डेटा संकलित करणे, मलब्याची ओळख पटवणे आणि उपकरणांच्या स्थितीचे मूल्यांकन करणे यांसारखी कामे केली जाऊ शकतात.
आयएनएस निपुणचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य त्याचे स्वदेशी बांधकाम आहे. या जहाजाचा सुमारे 75 टक्के भाग स्वदेशी असल्याचे सांगण्यात आले आहे.
या जहाजाच्या विकास आणि बांधकामात भारतीय उद्योगांसह सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांची (MSMEs) महत्त्वपूर्ण भागीदारी राहिली आहे. ही परियोजना भारताची संरक्षण उत्पादन क्षमता वाढवण्याच्या तसेच महत्त्वाच्या नौदल प्लॅटफॉर्मसाठी परदेशी तंत्रज्ञान आणि उपकरणांवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दिशेने काम करत आहे.
