महाबोधी मंदिर परिसरातील जगप्रसिद्ध बोधी वृक्षाच्या संरक्षणासाठी प्रशासन आणि तज्ज्ञांनी विशेष मोहीम सुरू केली आहे. अलीकडील काळात वृक्षाची काही पाने पिवळी पडू लागल्याचे आणि त्यावर 'मिलीबग' (Mealybug) या किडीचा प्रादुर्भाव झाल्याची चिन्हे आढळल्यानंतर वैज्ञानिकांच्या सल्ल्यानुसार पर्यावरणपूरक कीटकनाशकाची फवारणी करण्यात आली. या प्रक्रियेचा उद्देश पवित्र वृक्षाला कोणतीही हानी न पोहोचवता किडीचा प्रभाव नियंत्रित करणे आणि त्याचे नैसर्गिक आरोग्य कायम राखणे हा आहे.
बोधी वृक्ष हा केवळ एक वृक्ष नसून कोट्यवधी बौद्ध श्रद्धाळूंच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. याच वृक्षाखाली गौतम बुद्ध यांना ज्ञानप्राप्ती झाल्याची मान्यता आहे. त्यामुळे दरवर्षी देश-विदेशातून लाखो श्रद्धाळू आणि पर्यटक बोधगयाला भेट देतात. या पार्श्वभूमीवर वृक्षाचे संरक्षण आणि संवर्धन प्रशासनाच्या सर्वोच्च प्राधान्यक्रमात समाविष्ट आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, नियमित तपासणीदरम्यान वृक्षाची काही पाने नेहमीपेक्षा अधिक पिवळी दिसून आली. तपासणीत मिलीबगच्या उपस्थितीची चिन्हे आढळल्यानंतर वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेण्यात आला. त्यांनी रासायनिक औषधांऐवजी पर्यावरणपूरक जैविक किंवा इको-फ्रेंडली कीटकनाशकांचा वापर करण्याची शिफारस केली, जेणेकरून वृक्षाच्या जैविक रचनेवर तसेच परिसरातील पर्यावरणावर कोणताही प्रतिकूल परिणाम होणार नाही.
यानंतर तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली निर्धारित प्रमाणात आणि वैज्ञानिक पद्धतीने कीटकनाशकाची फवारणी करण्यात आली. संपूर्ण प्रक्रियेदरम्यान वृक्षाच्या मुळांना, खोडाला आणि नव्या पानांना कोणतीही हानी होणार नाही याची काळजी घेण्यात आली. फवारणीनंतर वृक्षाच्या स्थितीवर सातत्याने लक्ष ठेवले जात असून वेळोवेळी त्याच्या आरोग्याची तपासणीही केली जात आहे.
वनस्पतिशास्त्रज्ञांच्या मते, मिलीबग ही अशी किड आहे जी वनस्पती आणि वृक्षांचा रस शोषून त्यांच्या वाढीवर परिणाम करू शकते. वेळेत नियंत्रण न केल्यास पाने पिवळी पडू शकतात आणि वनस्पतीच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. मात्र, प्रारंभीच्या टप्प्यात आवश्यक उपाययोजना केल्यास परिस्थिती नियंत्रणात आणता येते, असे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
व्यवस्थापन समिती आणि संबंधित विभागांनी बोधी वृक्षाच्या संरक्षणासाठी निरीक्षण व्यवस्था अधिक मजबूत केली आहे. तज्ज्ञांची टीम वेळोवेळी पानांचे, फांद्यांचे आणि मुळांचे निरीक्षण करणार आहे. भविष्यात पुन्हा कोणत्याही प्रकारचा संसर्ग किंवा किडीचा प्रादुर्भाव आढळल्यास वैज्ञानिकांच्या सल्ल्यानुसार तातडीने उपचार करण्यात येणार आहेत.
पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व असलेल्या वृक्षांच्या संरक्षणासाठी आधुनिक वैज्ञानिक तंत्रज्ञान आणि पारंपरिक संवर्धन उपायांचा संतुलित वापर आवश्यक आहे. त्यामुळे वृक्षाची नैसर्गिक रचना सुरक्षित राहते आणि त्याचे दीर्घकालीन संरक्षण सुनिश्चित होते.
श्रद्धाळूंना दर्शनादरम्यान वृक्षाच्या फांद्या, पाने किंवा मुळांना कोणतीही हानी पोहोचवू नये तसेच परिसरातील निर्धारित नियमांचे पालन करावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे. प्रशासनाच्या मते, बोधी वृक्षाचे संरक्षण ही केवळ सरकारी यंत्रणांची नव्हे तर प्रत्येक श्रद्धाळू आणि नागरिकाचीही सामायिक जबाबदारी आहे.
सध्या बोधी वृक्षाच्या स्थितीवर तज्ज्ञांचे सातत्याने निरीक्षण सुरू आहे. पर्यावरणपूरक कीटकनाशकाची फवारणी आणि नियमित वैज्ञानिक देखरेखीमुळे मिलीबगचा प्रभाव नियंत्रित करता येईल आणि ही ऐतिहासिक व धार्मिक धरोहर भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित राहील, अशी प्रशासनाला अपेक्षा आहे.
