अमेरिका आणि इराण यांच्यात वाढत असलेल्या तणावाचा परिणाम जागतिक वित्तीय बाजारांसह भारताच्या अर्थव्यवस्थेवरही होत असल्याचे दिसून येत आहे. एका अहवालानुसार, परकीय चलन साठा अधिक मजबूत ठेवण्यासाठी आणि रुपयावरील दबाव कमी करण्याच्या उद्देशाने भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) आपल्या सुवर्णसाठ्याचा काही भाग विकला असण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
पश्चिम आशियातील वाढत्या भूराजकीय तणाव आणि जागतिक ऊर्जा बाजारातील अनिश्चिततेच्या पार्श्वभूमीवर भारताच्या परकीय चलन व्यवस्थापनाबाबत नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे. अलीकडील एका अहवालात दावा करण्यात आला आहे की, RBI ने परकीय चलन साठा मजबूत करण्यासाठी आणि भारतीय रुपयावरील वाढता दबाव कमी करण्यासाठी आपल्या सुवर्णसाठ्याचा काही भाग विकला आहे.
मात्र, यासंदर्भात केंद्रीय बँकेने कोणतीही अधिकृत पुष्टी केलेली नाही. तरीही या अहवालाने वित्तीय बाजारपेठा आणि आर्थिक तज्ज्ञांचे लक्ष वेधले आहे. पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावामुळे कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये चढ-उतार होत असताना आणि जागतिक गुंतवणूकदार जोखमींचे पुनर्मूल्यांकन करत असताना हा दावा समोर आला आहे.
एका आर्थिक विश्लेषणानुसार, मे महिन्याच्या अखेरच्या आठवड्यापर्यंतच्या दोन आठवड्यांच्या कालावधीत RBI ने सुमारे 12 अब्ज डॉलर मूल्याचे सोने विकले असण्याची शक्यता आहे. हा निष्कर्ष केंद्रीय बँकेच्या उपलब्ध साठा आकडेवारीच्या अभ्यासावर आधारित असून, त्यामध्ये सुवर्णसाठ्याच्या मूल्यात घट आणि परकीय चलन मालमत्तांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. विश्लेषकांच्या मते, याच कालावधीत RBI च्या परकीय चलन मालमत्तांमध्येही लक्षणीय वाढ झाली.
यावरून केंद्रीय बँकेने आपल्या एकूण साठ्याच्या संरचनेत बदल करून अधिक तरल आणि तत्काळ वापरता येण्याजोग्या परकीय चलन मालमत्तांना प्राधान्य दिले असावे, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. तथापि, हा केवळ विश्लेषणात्मक निष्कर्ष असून RBI कडून अधिकृत पुष्टी होईपर्यंत त्याला तथ्य म्हणून मानले जाऊ शकत नाही.
भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या कच्चे तेल आयातदारांपैकी एक आहे. देश आपल्या ऊर्जा गरजांचा मोठा भाग आयातीद्वारे पूर्ण करतो. त्यामुळे पश्चिम आशियातील कोणताही लष्करी किंवा राजकीय तणाव थेट तेलाच्या किमतींवर परिणाम करू शकतो. कच्च्या तेलाच्या किमती दीर्घकाळ उच्च पातळीवर राहिल्यास भारताचे आयात बिल वाढू शकते. त्यामुळे चालू खाते संतुलन, परकीय चलन साठा आणि भारतीय रुपयावर अतिरिक्त दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. याच कारणामुळे केंद्रीय बँक आणि केंद्र सरकार जागतिक घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत.
आर्थिक तज्ज्ञांच्या मते, अहवालातील दावा योग्य ठरल्यास त्यामागील उद्देश परकीय चलन साठा अधिक लवचिक आणि वापरयोग्य बनविणे असू शकतो. सुवर्णसाठा हा कोणत्याही देशाच्या आर्थिक सुरक्षिततेचा महत्त्वाचा घटक असला तरी परकीय चलन मालमत्ता आंतरराष्ट्रीय देयके, आयात वित्तपुरवठा आणि चलन बाजारातील हस्तक्षेपासाठी अधिक थेट उपयुक्त ठरतात.
त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये केंद्रीय बँका आपल्या साठ्यातील विविध घटकांमध्ये संतुलन राखण्यासाठी बदल करतात. तज्ज्ञांच्या मते, जागतिक परिस्थिती अनुकूल राहिल्यास, डॉलर कमकुवत झाल्यास किंवा परकीय गुंतवणूक प्रवाह वाढल्यास RBI भविष्यात परकीय चलन साठा अधिक मजबूत करण्याच्या संधींचा शोध घेऊ शकते.
अलीकडील वर्षांमध्ये अनेक देशांच्या केंद्रीय बँकांनी सुवर्णसाठा व्यवस्थापनाच्या धोरणात बदल केले आहेत. मार्च 2025 पर्यंत RBI कडे 880 मेट्रिक टनांहून अधिक सोने होते, ज्यातील मोठा भाग भारतातच सुरक्षित ठेवण्यात आला आहे. विश्लेषकांच्या मते, रशिया-युक्रेन संघर्षानंतर जागतिक वित्तीय व्यवस्थेत झालेल्या बदलांमुळे अनेक देशांनी आपल्या धोरणात्मक साठ्यांचे स्थान आणि संरचना यांचा पुनर्विचार सुरू केला आहे. त्यामुळे अनेक केंद्रीय बँका सुवर्णसाठा देशांतर्गत नियंत्रणाखाली ठेवण्यास प्राधान्य देत आहेत.
जागतिक अनिश्चिततेच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय रुपयाची स्थिरता कायम राखणे हे RBI च्या प्रमुख प्राधान्यक्रमांपैकी एक आहे. त्यासाठी केंद्रीय बँक व्याजदर धोरण, परकीय चलन बाजारातील हस्तक्षेप आणि भांडवली प्रवाहाला प्रोत्साहन देणे यांसारख्या विविध उपायांचा वापर करू शकते.
