सिक्कीममधील नामची जिल्ह्यात बांधकामाधीन तीस्ता स्टेज-6 जलविद्युत प्रकल्पाच्या बोगद्यात झालेल्या भूस्खलनानंतर निर्माण झालेल्या दुर्घटनेत अडकलेल्या 25 कामगारांपैकी 20 जणांचे मृतदेह आतापर्यंत बाहेर काढण्यात आले असून, उर्वरित पाच कामगारांपर्यंत पोहोचण्यासाठी बचाव मोहीम सुरू आहे. बोगद्यातील मिथेन वायूची उपस्थिती आणि मोठ्या प्रमाणातील ढिगाऱ्यामुळे बचावकार्य अत्यंत आव्हानात्मक बनले आहे.
अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, ही दुर्घटना सोमवारी दुपारी सुमारे 3.40 वाजता घडली. अचानक झालेल्या भूस्खलनामुळे बोगद्याच्या एका भागात मोठ्या प्रमाणात माती आणि दगडांचा ढिगारा साचला, त्यामुळे आत काम करणारे अनेक कामगार बाहेर पडू शकले नाहीत.
ही दुर्घटना तीस्ता स्टेज-6 जलविद्युत प्रकल्पाच्या अॅडिट-3 बोगद्यात घडली. हा प्रकल्प नामची जिल्ह्यातील समरडुंग-झोलुंगय परिसरात विकसित केला जात आहे. बोगद्याचे बांधकाम खासगी कंपनी पटेल इंजिनिअरिंगकडून सुरू होते. प्रभावित भाग फेस-4बी विभागात असून, भूस्खलनामुळे मोठ्या प्रमाणात दगड आणि माती कोसळून मार्ग पूर्णपणे बंद झाला. याच भागात मिथेन वायू साचल्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
बचाव मोहिमेदरम्यान बोगद्यातील मिथेन वायू हे सर्वात मोठे आव्हान ठरले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, मिथेन स्वतः विषारी वायू नसला तरी बंद जागेत तो ऑक्सिजनचे प्रमाण वेगाने कमी करतो. त्यामुळे गुदमरल्यासारखे होणे, बेशुद्ध पडणे आणि श्वास घेण्यास गंभीर अडचण निर्माण होण्याचा धोका वाढतो.
बचाव पथकातील काही सदस्य बोगद्यात प्रवेश करताना ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे बेशुद्ध पडले, त्यानंतर अतिरिक्त सुरक्षा उपायांसह मोहीम पुढे सुरू ठेवण्यात आली. प्रशासनाने स्फोटरोधक ब्लोअर्स आणि विशेष वायुवीजन पाइपांच्या साहाय्याने बोगद्यात सातत्याने ताजी हवा पुरविण्याची व्यवस्था केली आहे.
अधिकाऱ्यांच्या मते, ज्या पाच कामगारांपर्यंत अद्याप पोहोचता आलेले नाही, ते बोगद्याच्या प्रवेशद्वारापासून सुमारे 1.5 किलोमीटर अंतरावर अडकले आहेत. बचाव पथके सतत ढिगारा हटवून मार्ग मोकळा करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मात्र, बोगद्याची अस्थिर स्थिती असल्याने काम अत्यंत संथ गतीने सुरू आहे.
बचाव मोहिमेत आठ सदस्यांची विशेष पथके आलटून-पालटून बोगद्यात पाठवली जात आहेत. प्रत्येक सदस्य ऑक्सिजन सिलिंडरच्या सहाय्याने आत प्रवेश करत असून, एक सिलिंडर सुमारे 40 मिनिटेच पुरेसा ठरत आहे. वेळ संपण्यापूर्वी पथकाला बाहेर परतावे लागत असल्याने मोहिमेच्या गतीवर परिणाम होत आहे.
बोगद्यातील मोठ्या प्रमाणातील ढिगारा हटविण्यासाठी लहान लोडर, रोबोटिक यंत्रे आणि विशेष उत्खनन उपकरणांचा वापर केला जात आहे. तसेच, बोगद्याचे छत स्थिर ठेवण्यासाठी शॉटक्रीट आणि रॉक-बोल्टिंग तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात असून, पुढील दगड कोसळण्याचा धोका कमी करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. तज्ज्ञांकडून बोगद्याच्या संरचनात्मक स्थितीचे सातत्याने मूल्यांकन केले जात आहे.
दुर्घटनेनंतर बोगद्याच्या प्रवेशभागात मोठ्या प्रमाणात ढिगारा साचल्याने बचाव पथकांना आत पोहोचण्यात अडचणी आल्या. बोगद्याचा बहुतांश भाग सुरक्षित असल्याचे सांगण्यात आले असले, तरी प्रभावित विभागात ऑक्सिजनची कमतरता, मिथेन वायू आणि सतत कोसळणाऱ्या ढिगाऱ्यामुळे परिस्थिती अत्यंत कठीण आहे. बचाव यंत्रणा अडकलेल्या कामगारांपर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रयत्न सुरू ठेवत आहेत. मात्र, मोहिम पूर्ण होण्यासाठी कोणतीही निश्चित कालमर्यादा अधिकाऱ्यांनी दिलेली नाही.
भू-तांत्रिक आणि खाण तज्ज्ञांच्या मते, मिथेन वायू रंगहीन आणि गंधहीन असतो. बंद जागेत तो साचल्यास ऑक्सिजनचे प्रमाण वेगाने घटते. अशा परिस्थितीत दीर्घकाळ राहिल्यास व्यक्ती बेशुद्ध पडू शकते आणि वेळेत ऑक्सिजन न मिळाल्यास जीवितास धोका निर्माण होऊ शकतो. तसेच, मिथेन वायू ठिणगी किंवा आगीच्या संपर्कात आल्यास स्फोटाचा धोका वाढतो. त्यामुळे बोगद्यातील सर्व यंत्रसामग्री अत्यंत सावधगिरीने वापरली जात आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, बोगद्यातील बचावकार्य हे सामान्य आपत्ती निवारण मोहिमांपेक्षा अधिक जटिल असते. मर्यादित जागा, कमी दृश्यमानता, सतत कोसळणारा ढिगारा, वायूची उपस्थिती आणि ऑक्सिजनची कमतरता यामुळे बचावकार्य धोकादायक बनते. त्यामुळे पथकांना टप्प्याटप्प्याने पुढे जावे लागते आणि प्रत्येक टप्प्यावर सुरक्षा निकषांचे पालन करणे आवश्यक असते.
या दुर्घटनेनंतर बांधकाम प्रकल्पांमधील सुरक्षा मानकांबाबत प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, पर्वतीय भागातील बोगद्यांमध्ये भूगर्भीय जोखमींचे सातत्याने मूल्यांकन आणि प्रभावी वायू निरीक्षण प्रणाली आवश्यक आहे. प्रशासनाने दुर्घटनेच्या कारणांची चौकशी सुरू केली असून, भूस्खलन कोणत्या परिस्थितीत झाले आणि बांधकामस्थळी आवश्यक सुरक्षा नियमांचे पालन होत होते का, याची तपासणी केली जाणार आहे.
सध्या बचाव मोहिमेचे प्रमुख उद्दिष्ट बोगद्यात अडकलेल्या उर्वरित पाच कामगारांपर्यंत सुरक्षितपणे पोहोचणे हे आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि तज्ज्ञांच्या सहाय्याने बचावकार्य सुरू असून, प्रभावित भागापर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.
