अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष Donald Trump यांनी होर्मुझ सामुद्रधुनीतील जहाजांच्या सुरक्षेसाठी सुरू करण्यात आलेले ‘प्रोजेक्ट फ्रीडम’ स्थगित करण्याची घोषणा केली आहे. पाकिस्तानच्या विनंतीनंतर आणि इराणसोबतच्या चर्चेत प्रगती होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर हा निर्णय घेण्यात आल्याचे ट्रम्प यांनी सांगितले.
मध्य पूर्वेतील वाढत्या तणाव आणि जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर निर्माण झालेल्या धोक्याच्या पार्श्वभूमीवर अमेरिका आणि इराण यांच्यातील तणाव उच्चांकावर पोहोचला असताना होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जहाजांना सुरक्षित मार्ग उपलब्ध करून देण्यासाठी अमेरिका ‘प्रोजेक्ट फ्रीडम’ अंतर्गत विशेष सागरी सुरक्षा मोहीम राबवत होती. जगातील महत्त्वाच्या समुद्री व्यापार मार्गांपैकी एक असलेल्या होर्मुझ सामुद्रधुनीतील वाहतूक जवळपास ठप्प झाल्याच्या परिस्थितीत हा निर्णय घेण्यात आला.
अहवालांनुसार, पाकिस्तानच्या विनंतीचा आणि इराणसोबत संभाव्य कराराच्या दिशेने सुरू असलेल्या चर्चेचा विचार करून ट्रम्प प्रशासनाने मोहीम थांबवण्याचा निर्णय घेतला.
अमेरिकेने सोमवारी सकाळी ‘प्रोजेक्ट फ्रीडम’ अंतर्गत विशेष सागरी सुरक्षा अभियान सुरू केले होते. या मोहिमेचा उद्देश होर्मुझ सामुद्रधुनीत अडकलेल्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारी जहाजांना सुरक्षित बाहेर काढणे हा होता.
होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जागतिक तेल पुरवठ्याचा मोठा हिस्सा वाहून नेला जातो. सामान्य परिस्थितीत या मार्गातून दररोज सुमारे 130 जहाजे प्रवास करतात. मात्र सध्याच्या संघर्ष आणि सुरक्षा धोक्यांमुळे या संख्येत मोठी घट झाली आहे. अमेरिकन मोहिमेदरम्यान सोमवारी फक्त दोन जहाजांना सुरक्षित मार्ग देण्यात आला, तर मंगळवारी केवळ एक जहाज या मार्गातून जाऊ शकले.
मंगळवारी रात्री मोहीम स्थगित करण्याची घोषणा करताना ट्रम्प यांनी सांगितले की पाकिस्तानने अमेरिका सरकारला हे अभियान थांबवण्याची विनंती केली होती. सूत्रांच्या माहितीनुसार, पाकिस्तानने प्रादेशिक तणाव कमी करण्यासाठी आणि इराणसोबत संवादाला प्राधान्य देण्याचा सल्ला दिला होता.
ट्रम्प यांनी सांगितले की इराणसोबत संभाव्य कराराबाबत सकारात्मक संकेत मिळत असून त्यामुळे लष्करी तणाव तात्पुरता कमी करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. मात्र, अमेरिकन प्रशासनाने या प्रदेशातील अमेरिकी नौदलाचे निरीक्षण आणि धोरणात्मक उपस्थिती कायम राहील असे स्पष्ट केले.
इराणच्या सरकारी माध्यमांनी अमेरिकेच्या निर्णयाला “रणनीतिक विजय” असे संबोधले आहे. तेहरानने दावा केला की अमेरिका होर्मुझमधील आपली रणनीती अंमलात आणण्यात यशस्वी ठरली नाही आणि तिला माघार घ्यावी लागली.
इराणी अधिकाऱ्यांनी म्हटले आहे की होर्मुझ सामुद्रधुनीवरील नियंत्रण हा प्रादेशिक देशांचा आणि विशेषतः इराणचा अधिकार आहे आणि परवानगीशिवाय कोणतीही लष्करी मोहीम स्वीकारली जाणार नाही.
‘प्रोजेक्ट फ्रीडम’ सुरू झाल्यानंतर काही तासांतच या प्रदेशातील तणाव वाढल्याची नोंद झाली. इराणने पूर्वी इशारा दिला होता की त्याच्या परवानगीशिवाय कोणतेही जहाज या मार्गातून सुरक्षितपणे जाऊ शकणार नाही.
यानंतर दक्षिण कोरियाच्या एका जहाजावर हल्ला, United Arab Emirates वर क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले तसेच समुद्री मार्गांमध्ये मायन्स पेरल्याचे आरोप समोर आले. या घटनांमुळे जागतिक व्यापार आणि ऊर्जा बाजारात चिंता वाढली आहे.
अमेरिकेने United Nations Security Council मध्ये नवीन प्रस्ताव सादर केला आहे. या प्रस्तावात इराणने होर्मुझमधील जहाजांवरील हल्ले थांबवावेत, समुद्री मार्गांमध्ये मायन्स पेरणे बंद करावे आणि जहाजांकडून कथित टोल वसुली थांबवावी, अशी मागणी करण्यात आली आहे.
अमेरिकेने म्हटले आहे की जागतिक समुद्री व्यापारात अडथळे निर्माण करणे हे आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या विरोधात आहे.
संयुक्त अरब अमिरातीवर सलग दुसऱ्या दिवशी क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले झाल्याचा दावा यूएई सरकारने केला आहे. सरकारच्या म्हणण्यानुसार, त्यांच्या हवाई संरक्षण यंत्रणांनी बहुतांश क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन हवेतच नष्ट केले.
फुजैराह परिसरातील हल्ल्यांमध्ये तीन भारतीय नागरिक जखमी झाल्यानंतर भारतानेही चिंता व्यक्त केली आहे. भारत सरकारने नागरिकांना लक्ष्य करणे अस्वीकार्य असल्याचे म्हटले असून सर्व पक्षांनी तात्काळ हिंसा थांबवावी आणि प्रादेशिक स्थैर्य कायम राखावे, असे आवाहन केले आहे.
भारतासाठी होर्मुझ सामुद्रधुनी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते, कारण देश आपल्या ऊर्जा गरजांचा मोठा हिस्सा आखाती देशांकडून आयात करतो.
या घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर इराणचे परराष्ट्रमंत्री Abbas Araghchi चीन दौऱ्यावर पोहोचले आहेत. तेहरान चीनकडून राजकीय आणि राजनैतिक पाठिंबा मिळवण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे मानले जात आहे.
चीनने एका बाजूला अमेरिकेच्या नाकेबंदी धोरणावर टीका केली असून दुसऱ्या बाजूला होर्मुझ मार्ग खुला ठेवण्यावर भर दिला आहे. तज्ज्ञांच्या मते, इराणला संयुक्त राष्ट्रांमध्ये चीनचा पाठिंबा हवा आहे, तर चीन ऊर्जा सुरक्षेबाबत चिंतेत आहे. तसेच दोन्ही देश पश्चिमी निर्बंधांविरोधात सहकार्य वाढवू शकतात.
मध्य पूर्वेतील तणाव आणि संभाव्य शांतता चर्चेच्या संकेतांचा परिणाम जागतिक तेल बाजारावरही दिसून आला आहे. अहवालांनुसार, ब्रेंट क्रूड आणि अमेरिकन क्रूड WTI यांच्या किंमतींमध्ये घसरण नोंदवण्यात आली आहे. विश्लेषकांच्या मते, होर्मुझ मार्ग पुन्हा सुरळीत सुरू झाल्यास जागतिक तेल पुरवठ्यात सुधारणा होऊ शकते.
इराणच्या Islamic Revolutionary Guard Corps ने होर्मुझ मार्गाने जाणाऱ्या जहाजांना फक्त तेहरानने निश्चित केलेल्या मार्गांचाच वापर करण्याचा इशारा दिला आहे. तसेच इराणने यूएईला अमेरिकन किंवा इस्रायली लष्करी कारवायांसाठी आपली जमीन वापरू न देण्याचा इशाराही दिला आहे.
