महिला फुटबॉलचा जागतिक महसूल 2027 पर्यंत 1 अब्ज डॉलरच्या पुढे जाण्याचा अंदाज आहे. मात्र, या खेळातील अनेक खेळाडूंना कमी वेतन, अस्थिर करार, वेतन देण्यास होणारा विलंब आणि मानसिक तणाव यांसारख्या समस्यांचा सामना करावा लागत आहे. फुटबॉलपटूंच्या जागतिक संघटनेच्या FIFPRO च्या नव्या सर्वेक्षणातून ही माहिती समोर आली आहे.
800 हून अधिक महिला फुटबॉलपटूंच्या प्रतिसादांवर आधारित या सर्वेक्षणानुसार, अनेक खेळाडूंना मर्यादित रोजगार सुरक्षा आणि पुरेशा मानसिक आरोग्यविषयक मदतीचा अभाव जाणवतो. आर्थिक अडचणी आणि मानसिक तणावामुळे काही खेळाडू आपली कारकीर्द अपेक्षेपेक्षा लवकर संपवण्याचा विचार करू शकतात, असेही अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
सर्वेक्षणात 59% खेळाडूंनी फुटबॉलमधून लवकर निवृत्ती घेण्यामागील संभाव्य कारणांमध्ये आर्थिक अडचणींचा उल्लेख केला, तर 46% खेळाडूंनी मानसिक तणाव हे महत्त्वाचे कारण असल्याचे सांगितले. महिला फुटबॉलची वाढती लोकप्रियता आणि खेळाडूंच्या प्रत्यक्ष कामकाजाच्या परिस्थितीमध्ये अंतर असल्याचे या आकडेवारीतून दिसून येते.
अहवालानुसार, महिला फुटबॉलचा जागतिक महसूल 2024 मध्ये सुमारे 581 दशलक्ष डॉलर होता. 2027 पर्यंत तो 1 अब्ज डॉलरच्या पुढे जाण्याचा अंदाज आहे. खेळाची वाढती लोकप्रियता, सार्वजनिक स्तरावरील वाढती ओळख, गुंतवणूक आणि व्यावसायिक संधींचा विस्तार हे या वाढीमागील महत्त्वाचे घटक आहेत.
मात्र, खेळाच्या आर्थिक विस्ताराबरोबरच खेळाडूंची सुरक्षा आणि रोजगाराशी संबंधित अधिकार मजबूत करण्याची गरज असल्याचे FIFPRO ने म्हटले आहे. संघटनेच्या महिला फुटबॉल विभागाच्या प्रमुख अ‍ॅलेक्स कल्विन यांच्या मते, खेळाडूंची वाढती सार्वजनिक दृश्यता, आर्थिक असुरक्षितता आणि पुरेशा मदतव्यवस्थेचा अभाव यांमुळे मानसिक दबाव वाढू शकतो.
कल्विन यांनी सांगितले की, खेळाडूंची सार्वजनिक दृश्यता वाढली असली, तरी कमी उत्पन्नामुळे त्यांच्याकडून सोशल मीडिया आणि इतर सार्वजनिक व्यासपीठांवर सक्रिय राहण्याची अपेक्षाही वाढत आहे. काही खेळाडूंना अपुऱ्या उत्पन्नाची भरपाई करण्यासाठी अतिरिक्त सार्वजनिक उपक्रमांवर अवलंबून राहावे लागते.
सर्वेक्षणातील प्रमुख निष्कर्षांपैकी एक महिला फुटबॉलपटूंच्या मानसिक आरोग्याशी संबंधित आहे. सर्वेक्षणात सहभागी झालेल्या 57% खेळाडूंनी मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्यांचा सामना करत असल्याचे सांगितले. यापैकी निम्म्या खेळाडूंना त्यांच्या क्लबकडून आवश्यक मदत मिळाली नाही.
कल्विन यांच्या मते, मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकता वाढत असली, तरी अनेक खेळाडूंना आपल्या समस्यांचा सामना स्वतःच करावा लागत असल्याचे वाटते. अधिक मानसिक तणाव अनुभवणाऱ्या खेळाडूंनी क्लब किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पुरेशी मानसिक आरोग्यविषयक मदत मिळत नसल्याचे सांगितले.
मैदानावरील कामगिरीचा दबाव, आर्थिक अनिश्चितता आणि सार्वजनिक टीका यांचा खेळाडूंच्या अनुभवांवर परिणाम होऊ शकतो. सोशल मीडियाच्या विस्तारामुळे खेळाडू आणि चाहत्यांमधील संपर्क सुलभ झाला आहे. मात्र, त्याचबरोबर ऑनलाइन छळ आणि गैरवर्तनाचा धोकाही वाढला आहे.
FIFPRO च्या निष्कर्षांनुसार, 2017 नंतर महिला फुटबॉलमधील वेतन, गुंतवणूक आणि सार्वजनिक ओळखीत लक्षणीय वाढ झाली आहे. तरीही, व्यावसायिक स्तरावर खेळणाऱ्या सर्व खेळाडूंना समान आर्थिक सुरक्षा आणि आवश्यक मदत मिळत नाही.
खेळाडूंच्या व्यावसायिक ओळखीबाबतही अहवालात माहिती देण्यात आली आहे. FIFA च्या व्याख्येनुसार, एखाद्या खेळाडूकडे लेखी करार असणे आणि फुटबॉल खेळण्याशी संबंधित खर्चापेक्षा अधिक मोबदला मिळणे आवश्यक आहे. या निकषांनुसार त्या खेळाडूला व्यावसायिक मानले जाते.
सर्वेक्षणात 62% खेळाडूंनी स्वतःला व्यावसायिक, 27% खेळाडूंनी अर्धव्यावसायिक आणि 12% खेळाडूंनी हौशी खेळाडू म्हणून वर्गीकृत केले. टक्केवारींची एकूण बेरीज 100% पेक्षा किंचित जास्त आहे. आकडे पूर्णांकात गोल केल्यामुळे असे झाले असण्याची शक्यता आहे.
सर्वेक्षणातील सर्व खेळाडू आपापल्या देशांतील सर्वोच्च स्तरावरील लीगमधील क्लबकडून खेळत होत्या. असे असूनही, केवळ 78% खेळाडूंनी लेखी करार असल्याचे सांगितले, तर 82% खेळाडूंना त्यांच्या क्लबकडून मोबदला मिळत असल्याचे आढळले. केवळ 57% खेळाडूंनी हा मोबदला फुटबॉल खेळण्याशी संबंधित खर्च भागवण्यासाठी पुरेसा असल्याचे सांगितले.
कल्विन यांच्या मते, व्यावसायिक असूनही स्वतःला व्यावसायिक असल्याची जाणीव न होणाऱ्या खेळाडूंना कर्मचारी म्हणून मिळणारे सर्व लाभ मिळत नाहीत. ही परिस्थिती करार, वेतन आणि सामाजिक सुरक्षेशी संबंधित प्रश्नांकडे लक्ष देण्याची गरज अधोरेखित करते.
महिला फुटबॉलपटूंच्या सरासरी उत्पन्नात प्रादेशिक असमानता दिसून येते. अहवालानुसार, 2017 नंतर सरासरी मासिक उत्पन्न तिप्पट होऊन 2,601 डॉलर झाले आहे. मात्र, मध्य वेतन 1,669 डॉलर आहे. मध्य वेतन म्हणजे अशी रक्कम, ज्यापेक्षा अधिक आणि कमी कमाई करणाऱ्या खेळाडूंची संख्या समान असते.
प्रदेशानुसार सरासरी मासिक वेतनात मोठी तफावत आहे. उत्तर अमेरिकेत ते 6,450 डॉलर, तर मध्य आणि पश्चिम युरोपमध्ये 3,982 डॉलर आहे. याउलट, पूर्व युरोपमध्ये सरासरी मासिक उत्पन्न 878 डॉलर, तर आफ्रिकेत केवळ 480 डॉलर आहे.
अहवालानुसार, अमेरिका आणि मेक्सिकोसारख्या देशांतील लीगमध्ये खेळाडूंच्या वेतनात लक्षणीय वाढ झाली आहे. असे असले तरी, पूर्व युरोपातील 10 देशांमध्ये सरासरी वेतन राष्ट्रीय किमान वेतनापेक्षा कमी आहे. पश्चिम युरोप आणि आशिया-ओशनिया या प्रदेशांमध्येही काही मोठ्या फुटबॉल बाजारपेठा असूनसुद्धा सरासरी वेतन राष्ट्रीय किमान वेतनापेक्षा फारसे अधिक नाही.
FIFPRO ने स्पष्ट केले की, अहवालात वैयक्तिक लीगऐवजी प्रादेशिक आकडेवारीवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. त्यामुळे संघटनेला स्वतंत्र लीगनिहाय सरासरी वेतनाची माहिती उपलब्ध करून देता आली नाही.
महिला फुटबॉलमधील करारांचा सरासरी कालावधी 2017 मधील सुमारे एक वर्षावरून वाढून 19 महिने झाला आहे. मात्र, अनेक खेळाडूंना वर्षातील सर्व 12 महिन्यांसाठी नियमित उत्पन्नाची हमी मिळत नाही.
कल्विन यांच्या मते, केवळ सुमारे दोन-तृतीयांश खेळाडूंना पूर्ण 12 महिन्यांचे वेतन मिळते. अनेक खेळाडू सात किंवा नऊ महिन्यांच्या करारावर काम करतात. त्यानंतर वर्षातील उर्वरित कालावधीसाठी त्यांना उत्पन्नाचे पर्यायी स्रोत शोधावे लागू शकतात.
सर्वेक्षणात 24% खेळाडूंनी मागील दोन हंगामांत वेतन उशिरा मिळाल्याचे सांगितले. तसेच, 42% खेळाडूंना निवृत्तिवेतनाची सुविधा उपलब्ध नव्हती. खेळाचा व्यावसायिक विस्तार होत असतानाही अनेक खेळाडूंना दीर्घकालीन आर्थिक नियोजन करणे कठीण ठरू शकते, असे या आकडेवारीतून दिसते.
इंग्लंडमधील महिला सुपर लीगसारख्या स्पर्धांच्या विस्तारामुळे महिला फुटबॉलला अधिक ओळख मिळाली आहे. मात्र, सर्वोच्च लीगमधील यशामुळे इतर बाजारपेठांमध्ये असुरक्षित परिस्थितीत खेळणाऱ्या खेळाडूंच्या अडचणींकडे दुर्लक्ष होऊ शकते, असे FIFPRO चे मत आहे.
कल्विन यांच्या मते, महिला फुटबॉलच्या आर्थिक विकासाची क्षमता आता मोठ्या प्रमाणात स्थापित झाली आहे. मात्र, खेळाडूंच्या सुरक्षेसाठी संस्थात्मक नियम, नियामक चौकट आणि धोरणांमध्ये वेगाने सुधारणा करण्याची गरज आहे.
त्यांच्या मते, व्यावसायिक वाढीचे प्रतिबिंब खेळाडूंच्या कामकाजाच्या चांगल्या परिस्थितीत, योग्य मोबदल्यात आणि मानसिक आरोग्यविषयक मदतीतही दिसले पाहिजे. पुरेशा सुरक्षा उपायांमुळे खेळाडूंना चांगली कामगिरी करण्यास आणि कारकीर्द अधिक स्थिर ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
FIFPRO च्या अहवालात महिला फुटबॉलच्या वाढत्या आर्थिक क्षमतेसह खेळाडूंच्या प्रत्यक्ष परिस्थितीतील अंतर अधोरेखित करण्यात आले आहे. जागतिक महसूल वाढण्याचा अंदाज असतानाही कमी वेतन, अस्थिर करार, वेतन देण्यास विलंब आणि मानसिक आरोग्यविषयक मदतीचा अभाव या समस्या कायम आहेत.
