નવી દિલ્હીમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયાને લઈને વિપક્ષ અને ચૂંટણી પંચ વચ્ચેનો મતભેદ ફરી તેજ બન્યો છે. વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR)ના વિરોધ અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગને લઈને INDIA બ્લોકના 19 વિપક્ષી પક્ષો સંસદથી ચૂંટણી પંચના મુખ્યાલય સુધી ‘સેવ ડેમોક્રેસી માર્ચ’ કાઢશે. પ્રસ્તાવિત માર્ચ સંસદ પરિસરથી શરૂ થઈને ચૂંટણી પંચની કચેરી સુધી જશે. વિપક્ષી સાંસદો આશરે 3 કિલોમીટરનું અંતર પગપાળા કાપશે.
માર્ચમાં મતદાર યાદીમાં થયેલા ફેરફારો, SIRની પ્રક્રિયા, ચૂંટણી પંચની પારદર્શિતા અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન (EVM)ના ઉપયોગ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવશે.
કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ એક દિવસ અગાઉ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર વિપક્ષની મુખ્ય માંગો સ્પષ્ટ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે કોંગ્રેસ માટે ત્રણ માંગો બિન-સમજૂતીયોગ્ય છે. તેમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારનું રાજીનામું, SIRને સમાપ્ત કરવું અને ચૂંટણીમાં બેલેટ પેપરની વાપસીનો સમાવેશ થાય છે.
વિપક્ષનો આરોપ છે કે SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. ખડગેએ દાવો કર્યો હતો કે આ પ્રક્રિયાથી આશરે 13 કરોડ મતદારોના નામ પ્રભાવિત થયા છે. જોકે, આ વિપક્ષનો રાજકીય દાવો છે અને વિવિધ રાજ્યોમાં મતદાર યાદીના પુનરીક્ષણના આંકડા ચૂંટણી અધિકારીઓની પ્રક્રિયા અને રેકોર્ડ અનુસાર અલગ હોઈ શકે છે.
આ માર્ચમાં INDIA બ્લોકના 19 પક્ષો સામેલ થવાના છે. આ પક્ષો પાસે લોકસભામાં કુલ 178 અને રાજ્યસભામાં 62 સાંસદો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
માર્ચમાં સામેલ થનારા પક્ષોમાં કોંગ્રેસ, સમાજવાદી પાર્ટી, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, NCP (SP), શિવસેના (UBT), રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, CPI(M), CPI, નેશનલ કોન્ફરન્સ, PDP, ઝારખંડ મુક્તિ મોરચા, CPI(ML), IUML, KC(M), MDMK, VCK, RSP, AIFB અને KC(J)નો સમાવેશ થાય છે.
વિપક્ષી પક્ષોનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જનતાનો વિશ્વાસ જાળવવા માટે મતદાર યાદી તૈયાર કરવાથી લઈને મતદાન અને મતગણતરી સુધી દરેક તબક્કે પારદર્શિતા જરૂરી છે.
વિપક્ષે ચૂંટણી પંચ સામે રસ્તા પર ઉતરવાનો નિર્ણય પ્રથમ વખત લીધો નથી. અગાઉ 11 ઓગસ્ટ 2025ના રોજ INDIA ગઠબંધનના સાંસદોએ સંસદ ભવનથી ચૂંટણી પંચની કચેરી સુધી માર્ચ કાઢ્યો હતો.
તે પ્રદર્શનમાં રાહુલ ગાંધી, મલ્લિકાર્જુન ખડગે, શરદ પવાર સહિત અનેક વિપક્ષી નેતાઓએ ભાગ લીધો હતો. તે સમયે પણ વિપક્ષે મતદાર યાદી અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.
હવે ફરી આ જ મુદ્દાને લઈને વિપક્ષે સંયુક્ત પ્રદર્શનની જાહેરાત કરી છે.
એક અહેવાલ બાદ વિપક્ષની માંગોને વધુ વેગ મળ્યો છે, જેમાં ચૂંટણી પંચની અંદર SIR સંબંધિત નિર્ણયો અંગે કથિત મતભેદોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના એક અહેવાલ અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ SIR સંબંધિત નિર્ણયો અને આદેશો અંગે રેકોર્ડ પર ઓછામાં ઓછા 14 વખત વાંધો નોંધાવ્યો હતો. અહેવાલમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે કેટલાક નિર્ણયો બંને ચૂંટણી કમિશનરોની જાણકારી અથવા ભલામણ વિના જારી કરવામાં આવ્યા હતા.
આ દાવાઓને લઈને વિપક્ષે ચૂંટણી પંચની કાર્યપ્રણાલી અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની ભૂમિકા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. જોકે, આવા આરોપો અને અહેવાલમાં કરવામાં આવેલા દાવાઓ અંગે ચૂંટણી પંચનું સત્તાવાર વલણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
વિપક્ષી પક્ષોની મુખ્ય માંગ મતદાર યાદીને લઈને છે. તેમનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીમાં કોઈ વ્યક્તિનું નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અથવા તેમાં સુધારો કરવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પારદર્શક હોવી જોઈએ.
વિપક્ષ ઇચ્છે છે કે બૂથ અને વિધાનસભા સ્તરે મતદાર યાદીમાં થયેલા ફેરફારોની વિગતવાર માહિતી જાહેર કરવામાં આવે. આ ઉપરાંત, કોઈ માન્ય મતદારનું નામ દૂર કરતાં પહેલાં તેને પૂરતી જાણકારી આપવાની અને વાંધો અથવા અપીલની તક આપવાની વ્યવસ્થા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે.
વિપક્ષનો તર્ક છે કે મતદાર યાદી લોકશાહી ચૂંટણીનો મૂળ આધાર છે. તેથી તેમાં થતો કોઈપણ ફેરફાર સ્પષ્ટ નિયમો અને જાહેર દેખરેખ હેઠળ થવો જોઈએ.
SIR અંગે વિપક્ષનો મુખ્ય આરોપ છે કે મોટા પાયે મતદાર યાદીના પુનરીક્ષણથી મોટી સંખ્યામાં પાત્ર મતદારો યાદીમાંથી બહાર થઈ શકે છે. વિપક્ષી પક્ષો ઇચ્છે છે કે ભવિષ્યની ચૂંટણીઓમાં SIR પહેલાંની મતદાર યાદીને પણ સંદર્ભ તરીકે સુરક્ષિત રાખવામાં આવે.
વિપક્ષનું કહેવું છે કે કોઈ મતદારનું નામ યાદીમાંથી દૂર થવાના કારણે તેને ચૂંટણીમાં મતદાનના બંધારણીય અધિકારથી વંચિત ન કરવો જોઈએ. બીજી તરફ, મતદાર યાદીને અપડેટ કરવી અને અપાત્ર અથવા ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રીઓ દૂર કરવી ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો સામાન્ય હિસ્સો છે. તેથી વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો પ્રક્રિયા, ચકાસણી અને પારદર્શિતા સાથે જોડાયેલો છે.
વિપક્ષી પક્ષોએ ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીનના ઉપયોગ અંગે પોતાની અગાઉની માંગ ફરી રજૂ કરી છે. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે દ્વારા જણાવાયેલી માંગોમાં EVMના બદલે બેલેટ પેપરથી ચૂંટણી યોજવાની વાત સામેલ છે.
વિપક્ષનો તર્ક છે કે બેલેટ પેપરના ઉપયોગથી ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે જનતાનો વિશ્વાસ વધારી શકાય છે. જોકે, ભારતમાં EVMના ઉપયોગ અંગે ચૂંટણી પંચ સતત તેની સુરક્ષા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં તેના ઉપયોગનો બચાવ કરતું રહ્યું છે.
વિપક્ષે પ્રથમ વખત મતદાન કરનારા યુવાનો માટે મતદાર નોંધણી પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાની માંગ પણ કરી છે.
વિપક્ષી પક્ષોએ INDIA બ્લોકના ઘટક પક્ષોને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને સંસ્થાકીય જવાબદારીના મુદ્દે એકજૂટ રહેવાની અપીલ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે લોકશાહીમાં ચૂંટણી સંસ્થાઓ પર જનતાનો વિશ્વાસ મહત્વપૂર્ણ છે.
વિપક્ષનો દાવો છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા અંગે કોઈપણ પ્રકારની શંકા લોકશાહી વ્યવસ્થા માટે ગંભીર વિષય છે. આ કારણસર તેઓ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના રાજીનામા, SIRની સમીક્ષા અને ચૂંટણી પ્રણાલીમાં ફેરફારની માંગ કરી રહ્યા છે.
19 પક્ષોના એકસાથે રસ્તા પર ઉતરવાથી ચૂંટણી પ્રક્રિયાને લઈને રાજકીય વિવાદ વધુ ગાઢ બની શકે છે. એક તરફ વિપક્ષ મતદાર યાદી અને ચૂંટણી પંચની કાર્યપ્રણાલી અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યો છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચ તરફથી SIR અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા નિયમો હેઠળ સંચાલિત કરવામાં આવતી હોવાની વાત કરવામાં આવતી રહી છે.
વિપક્ષનો આ માર્ચ માત્ર SIRના વિરોધ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ચૂંટણી સંસ્થાઓમાં વિશ્વાસ, મતદાર યાદીની પારદર્શિતા અને ભારતમાં ચૂંટણી યોજવાની પ્રક્રિયા અંગે ચાલી રહેલી રાજકીય ચર્ચાનો પણ હિસ્સો છે.
