ઈરાનના પૂર્વ સર્વોચ્ચ નેતા અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈના અંતિમ સંસ્કાર અને અંતિમ યાત્રા દરમિયાન રાજધાની તેહરાનમાં વિશાળ જનસમૂહ ઉમટ્યો. દેશભરમાંથી આવેલા લાખો લોકોએ તેમને અંતિમ શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી. સોમવારે યોજાયેલી અંતિમ યાત્રામાં ધાર્મિક નેતાઓ, વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ, સૈન્ય કમાન્ડરો અને વિદેશી પ્રતિનિધિમંડળોએ પણ હાજરી આપી. આ અંતિમ સંસ્કાર એવા સમયે યોજાયો જ્યારે ઈરાન, ઇઝરાયેલ અને અમેરિકા વચ્ચેના તાજેતરના તણાવને કારણે સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાની રાજકીય અને સુરક્ષા પરિસ્થિતિ સંવેદનશીલ બની છે.
રવિવારે યોજાયેલી અંતિમ સંસ્કારની નમાઝમાં ખામેનેઈના ત્રણ પુત્રો—મસૂદ ખામેનેઈ, મેયસમ ખામેનેઈ અને મુસ્તફા ખામેનેઈ—હાજર રહ્યા. જોકે લાંબા સમયથી સંભવિત ઉત્તરાધિકારી તરીકે જોવામાં આવતા તેમના પુત્ર મુજતબા ખામેનેઈ જાહેરમાં સમારોહમાં જોવા મળ્યા નહીં. મીડિયા અહેવાલો મુજબ, સુરક્ષા કારણો અને સંભવિત હુમલાના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને તેમણે જાહેર કાર્યક્રમથી અંતર જાળવ્યું. જોકે આ અંગે ઈરાની પ્રશાસને કોઈ સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી નથી.
સોમવારે સવારે તેહરાનમાં ખામેનેઈની અંતિમ યાત્રા કાઢવામાં આવી. તેમના તાબૂતને શહેરના મુખ્ય માર્ગો પરથી લઈ જવામાં આવ્યો, જ્યાં હજારો નહીં પરંતુ લાખો લોકો અંતિમ દર્શન માટે પહોંચ્યા. ઇમામ ખુમૈની મોસલ્લા ગ્રાન્ડ મસ્જિદથી લઈને શહેરના અન્ય મુખ્ય વિસ્તારો સુધી લોકોની લાંબી કતારો જોવા મળી. અનેક સ્થળોએ કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હતી અને મોટી સંખ્યામાં સુરક્ષા દળો તહેનાત કરવામાં આવ્યા હતા.
અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કેટલાક લોકોએ અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વિરુદ્ધ નારા લગાવ્યા. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, ભીડના એક હિસ્સાએ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઇઝરાયેલી વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ વિરુદ્ધ નારા લગાવ્યા તેમજ ઈરાન સામેની તાજેતરની સૈન્ય કાર્યવાહીનો જવાબ આપવાની માંગ કરી. જોકે આ નારા સમગ્ર સમારોહનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા કે માત્ર ભીડના એક હિસ્સાની પ્રતિક્રિયા હતા તે સ્પષ્ટ નથી.
તેહરાનમાં 30 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ તાપમાન હોવા છતાં મોટી સંખ્યામાં લોકો અંતિમ યાત્રામાં જોડાયા. ગરમીથી રાહત આપવા માટે પ્રશાસને અનેક સ્થળોએ પાણીનો છંટકાવ કરાવ્યો. ઉપરાંત શ્રદ્ધાળુઓને ઠંડું પાણી, શીતપેય અને તરબૂચનું વિતરણ પણ કરવામાં આવ્યું.
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પઝશ્કિયાને જણાવ્યું કે આ માત્ર વિદાયનો કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ ખામેનેઈના વિચારો અને તેમના મિશનને આગળ વધારવાનો સંકલ્પ છે. તેમણે કહ્યું કે અંતિમ સંસ્કારમાં ઉમટેલી ભીડ લોકોનો તેમના નેતા પ્રત્યેનો ઊંડો સન્માન દર્શાવે છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, કોઈપણ રાજકીય અપીલથી આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોને એકત્ર કરી શકાય નહીં.
ઈરાનના સંસદ અધ્યક્ષ મોહમ્મદ ગાલિબાફે તાજેતરના ઘટનાક્રમને ઈરાન અને તેના સહયોગી જૂથોની વ્યૂહાત્મક સફળતા ગણાવી. યમનના ઉપ રાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ અલ-નુઆઈમી સાથેની મુલાકાત દરમિયાન તેમણે જણાવ્યું કે અમેરિકા અને ઇઝરાયેલને વિસ્તારમાં ઈરાન સમર્થિત સંગઠનોની વાસ્તવિક શક્તિ સ્વીકારવી પડી છે. તેમણે તેને ઈરાન માટે રાજકીય ઉપલબ્ધિ ગણાવી.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો કે અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન ઈરાનનું ટોચનું નેતૃત્વ એક જ સ્થળે હાજર હતું અને અમેરિકા ઇચ્છે તો સૈન્ય કાર્યવાહી કરી શકતું હતું. જોકે તેમણે જણાવ્યું કે વાતચીતની શક્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકા એ પ્રકારનું પગલું ભર્યું નહીં. ટ્રમ્પના આ નિવેદન પર ઈરાન તરફથી કડક પ્રતિક્રિયા આવી.
આર્મેનિયામાં સ્થિત ઈરાની દૂતાવાસે ટ્રમ્પના નિવેદનની ટીકા કરતાં જણાવ્યું કે વિચારોને સૈન્ય શક્તિથી સમાપ્ત કરી શકાય નહીં. ઈરાની પક્ષે જણાવ્યું કે કોઈપણ રાષ્ટ્રની ઓળખ માત્ર તેની સૈન્ય ક્ષમતાથી નહીં પરંતુ તેના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને જનતાની ઇચ્છાશક્તિથી થાય છે.
ઈરાની સેનાના વરિષ્ઠ અધિકારી બ્રિગેડિયર જનરલ મોહમ્મદ અક્રમિનિયાએ જણાવ્યું કે યુદ્ધવિરામના સમયગાળાનો ઉપયોગ દેશ પોતાની રક્ષણ ક્ષમતા મજબૂત કરવા માટે કરી રહ્યો છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે ભવિષ્યમાં અમેરિકા અથવા ઇઝરાયેલ તરફથી કોઈ સૈન્ય કાર્યવાહી થશે તો ઈરાન તેનો "નિર્ણાયક અને અસરકારક જવાબ" આપશે. આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે વિસ્તારમાં તણાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી.
રશિયાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ દિમિત્રી મેદવેદેવે જણાવ્યું કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ ઈરાનની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક શક્તિ છે. તેમણે જણાવ્યું કે વિશ્વના મોટા ભાગનું તેલ નિકાસ આ સમુદ્રી માર્ગથી થાય છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, જો આ વિસ્તારમાં તણાવ વધશે તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર વ્યાપક અસર પડી શકે છે.
વિશ્વના મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોના જૂથ OPEC+એ ઓગસ્ટથી તેલ ઉત્પાદન વધારવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ નિર્ણય બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો. વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, વધારાના ઉત્પાદનથી વૈશ્વિક બજારમાં તેલનો પુરવઠો વધશે, જેના કારણે કિંમતો પર દબાણ રહેશે. જોકે પશ્ચિમ એશિયામાં કોઈ નવો સૈન્ય તણાવ સર્જાય તો તેલ બજાર ફરી અસ્થિર બની શકે છે.
OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries)ની સ્થાપના વર્ષ 1960માં થઈ હતી. તેનો હેતુ સભ્ય દેશો વચ્ચે તેલ ઉત્પાદન નીતિમાં સમન્વય સ્થાપિત કરવાનો અને વૈશ્વિક બજારમાં તેલની કિંમતોનું સંતુલન જાળવવાનો છે. OPEC+ અલગ સંસ્થા નથી, પરંતુ OPEC અને તેના બહારના મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોનું ગઠબંધન છે. તેની શરૂઆત 2016માં વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અતિશય ઉતાર-ચઢાવને નિયંત્રિત કરવા માટે થઈ હતી.
હાલમાં OPEC+ વિશ્વના અંદાજે 40 ટકા કાચા તેલનું ઉત્પાદન કરે છે અને વૈશ્વિક તેલ ભંડારનો મોટો હિસ્સો તેના સભ્ય દેશો પાસે છે. તેથી તેના ઉત્પાદન સંબંધિત નિર્ણયોનો આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ કિંમતો, મોંઘવારી અને ઊર્જા બજાર પર સીધો પ્રભાવ પડે છે.
ખામેનેઈની અંતિમ યાત્રા માત્ર ધાર્મિક અથવા રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ સુધી મર્યાદિત રહી નહોતી, પરંતુ પશ્ચિમ એશિયાની બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિનો પણ સંકેત બની. સમારોહમાં ઉમટેલી ભીડ, ઈરાની નેતૃત્વના નિવેદનો, અમેરિકા અને ઇઝરાયેલની પ્રતિક્રિયાઓ તથા તેલ બજાર સંબંધિત ઘટનાઓએ દર્શાવ્યું કે આગામી દિવસોમાં પ્રાદેશિક કૂટનીતિ અને સુરક્ષા પર વિશ્વની નજર રહેશે.
વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ, જો ઈરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેનો તણાવ ફરી વધશે તો તેનો પ્રભાવ માત્ર મધ્ય પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા પર પણ પડી શકે છે.
