રાજકારણમાં કોઈપણ પક્ષ માટે સંગઠનની એકતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોય છે. નેતાઓ અને કાર્યકર્તાઓ વચ્ચે સંકલન મજબૂત હોય તો પક્ષ ચૂંટણી મેદાનમાં વધુ સારી રીતે મુકાબલો કરી શકે છે, પરંતુ જૂથબાજી વધે ત્યારે તેની સીધી અસર ઉમેદવારોની પસંદગી, પ્રચાર અને બૂથ સ્તરના સંચાલન સુધી જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં ભાજપ અને કોંગ્રેસ સામે આંતરિક જૂથબાજી એક પડકાર તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. રાજકીય જાણકારોનું માનવું છે કે જો ચૂંટણીમાં કોઈ પક્ષને અપેક્ષિત સફળતા નહીં મળે તો સંગઠનની અંદર અસંતોષ વધી શકે છે અને કેટલાક નેતાઓ ભવિષ્યની રાજકીય સંભાવનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને પક્ષ બદલવાનો નિર્ણય પણ લઈ શકે છે.
રાજકીય વિશ્લેષણમાં એ પણ ચર્ચા છે કે ચૂંટણીનો મુકાબલો હવે માત્ર બે પક્ષો વચ્ચેના મતપ્રતિશતની લડાઈ પૂરતો રહ્યો નથી. ઉમેદવારોની વ્યક્તિગત પકડ, સ્થાનિક સમીકરણો, જાતિ અને સામાજિક જૂથોનું સમર્થન, સંગઠનની સક્રિયતા અને મતદાર યાદીમાં ફેરફાર જેવા અનેક પરિબળો અંતિમ પરિણામને અસર કરી શકે છે. આ જ ક્રમમાં SIR એટલે કે Special Intensive Revisionને પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણને લઈને રાજકીય પક્ષો વચ્ચે અગાઉથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. વિપક્ષ જ્યાં તેનાથી મતદારોના નામ પ્રભાવિત થવાની આશંકા વ્યક્ત કરતો રહ્યો છે, ત્યાં સમર્થક પક્ષ તેને મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવાની પ્રક્રિયા ગણાવે છે.
SIRને કારણે ચૂંટણીના ગણિત પર અસરની ચર્ચા એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કે કોઈપણ વિધાનસભા મતવિસ્તારમાં થોડા હજાર મતોનું અંતર પણ પરિણામ બદલી શકે છે. જો કોઈ વિસ્તારમાં મતદાર યાદીમાં મોટા પાયે ફેરફાર થાય તો રાજકીય પક્ષોને પોતાના પરંપરાગત મતબેંકના વાસ્તવિક કદનું નવા સિરેથી મૂલ્યાંકન કરવું પડી શકે છે. આ જ કારણથી ચૂંટણી પહેલાં મતદાર યાદીની સ્થિતિ રાજકીય પક્ષોની રણનીતિનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની જાય છે.
જોકે SIRને લઈને કરવામાં આવતા રાજકીય આક્ષેપોને તથ્ય તરીકે જોવાને બદલે સંબંધિત ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા અને સત્તાવાર આંકડાઓના આધારે સમજવું જરૂરી છે. બિહારમાં 2025ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં પણ SIRને લઈને રાજકીય વિવાદ થયો હતો. વિપક્ષી પક્ષોએ મતદારોના નામ હટાવવામાં આવવા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા, જ્યારે સમર્થક પક્ષે તેને મૃત, સ્થળાંતરિત અથવા અયોગ્ય મતદારોના નામ દૂર કરીને યાદીને અપડેટ કરવાની પ્રક્રિયા ગણાવી હતી.
ભાજપ અને કોંગ્રેસની જૂથબાજીની વાત કરીએ તો બંને રાષ્ટ્રીય પક્ષોમાં અલગ-અલગ રાજ્યોમાં સમયાંતરે નેતાઓ વચ્ચે મતભેદ સામે આવતા રહ્યા છે. હરિયાણા કોંગ્રેસમાં તાજેતરના ઘટનાક્રમમાં વરિષ્ઠ નેતા સંપત સિંહે પક્ષ છોડતી વખતે સંગઠનની આંતરિક જૂથબાજી અને નેતૃત્વ સાથે જોડાયેલા અનેક સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમના રાજીનામામાં અનેક વરિષ્ઠ નેતાઓના પક્ષ છોડવાના ઉદાહરણો પણ આપવામાં આવ્યા હતા.
કોંગ્રેસ માટે જૂથબાજીની સમસ્યા ખાસ કરીને ત્યારે ગંભીર બની શકે છે જ્યારે કોઈ રાજ્યમાં પક્ષ સત્તામાં પરત ફરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હોય. અલગ-અલગ નેતાઓના પોતાના સમર્થક જૂથો હોય તેવી સ્થિતિમાં ટિકિટ વિતરણ સમયે વિવાદ ઊભો થઈ શકે છે. જો કોઈ નેતાને ટિકિટ ન મળે અથવા તેને લાગે કે સંગઠનમાં તેની અવગણના થઈ રહી છે તો તેના સમર્થકો પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.
ભાજપમાં પણ ચૂંટણી દરમિયાન ટિકિટ વિતરણ અને સ્થાનિક નેતૃત્વને લઈને અસંતોષની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. જોકે ભાજપનું સંગઠનાત્મક માળખું સામાન્ય રીતે મજબૂત માનવામાં આવે છે, પરંતુ અલગ-અલગ રાજ્યોમાં સ્થાનિક નેતાઓ વચ્ચે મતભેદ સામે આવતા રહ્યા છે. ચૂંટણીમાં હાર અથવા નબળા પ્રદર્શનની સ્થિતિમાં આ અસંતોષ ખુલ્લેઆમ સામે આવવાની શક્યતા વધી શકે છે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ચૂંટણીમાં હાર બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ હોય છે કે પક્ષની અંદર જવાબદારી કોની નક્કી કરવામાં આવશે. જો નેતાઓ એકબીજા પર હારની જવાબદારી નાખવા લાગે તો સંગઠનમાં તણાવ વધી શકે છે. ત્યારબાદ કેટલાક નેતાઓ પોતાના રાજકીય ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા માટે અન્ય પક્ષો તરફ પણ જોઈ શકે છે. જોકે કોઈ નેતા પક્ષ છોડવાનો નિર્ણય લે તે અનેક વ્યક્તિગત અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત હોય છે.
પક્ષ બદલવાની રાજનીતિ ભારતીય ચૂંટણીઓમાં નવી નથી. ઘણી વખત ચૂંટણી પહેલાં જ નેતાઓ અન્ય પક્ષોમાં સામેલ થઈ જાય છે, કારણ કે તેમને ત્યાં વધુ સારા રાજકીય અવસર દેખાય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં ચૂંટણી પરિણામો બાદ પણ પક્ષબદલી જોવા મળે છે. તેથી જો કોઈ પક્ષમાં ચૂંટણી પહેલાં જૂથબાજી તેજ થઈ જાય તો નેતૃત્વ માટે અસંતોષિત નેતાઓને સાથે રાખવા મોટો પડકાર બની જાય છે.
ચૂંટણીમાં ઉમેદવારોની ભૂમિકા પણ આ સમગ્ર સમીકરણને અસર કરે છે. ઘણી બેઠકો પર પક્ષનું નામ મહત્વપૂર્ણ હોય છે, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે ઉમેદવારની વ્યક્તિગત છબી અને તેના સમર્થકોનું નેટવર્ક પરિણામ બદલી શકે છે. જો કોઈ મજબૂત સ્થાનિક નેતાને પક્ષની ટિકિટ ન મળે અને તે બળવાખોર બનીને ચૂંટણી લડે તો તેના કારણે પક્ષના મતનું વિભાજન થઈ શકે છે.
આ જ રીતે જૂથબાજીની અસર ચૂંટણી પ્રચાર પર પણ પડે છે. એક જ પક્ષના અલગ-અલગ નેતાઓ જો અલગ-અલગ ઉમેદવારોના સમર્થનમાં સક્રિય હોય તો કાર્યકર્તાઓમાં મૂંઝવણની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. બૂથ સ્તરે કાર્યકર્તાઓનો ઉત્સાહ ઘટવાની અસર મતદાનના દિવસે પણ જોવા મળી શકે છે.
બીજી તરફ પક્ષનું નેતૃત્વ સમયસર મતભેદો દૂર કરી લે તો જૂથબાજીને ચૂંટણીના નુકસાનમાં બદલાતી અટકાવી શકાય છે. મોટા નેતાઓની સંયુક્ત સભાઓ, સ્થાનિક નેતાઓ વચ્ચે સંકલન અને ઉમેદવારોના સમર્થનમાં એકજૂથ અભિયાન સંગઠનને મજબૂત સંદેશ આપી શકે છે.
SIRનો મુદ્દો પણ રાજકીય પક્ષો માટે બે ધારવાળી તલવાર જેવો છે. મતદાર યાદીમાં ફેરફારથી જો કોઈ વિસ્તારમાં વાસ્તવિક મતદારોની સંખ્યા અને સામાજિક રચનામાં ફેરફાર થાય તો પક્ષોએ પોતાની રણનીતિ પણ બદલવી પડી શકે છે. જે બૂથો પર કોઈ પક્ષનો પરંપરાગત મત મજબૂત રહ્યો છે, ત્યાં મતદાર યાદીમાં થયેલા ફેરફાર બાદ તેને નવા આંકડાઓના આધારે બૂથ મેનેજમેન્ટ કરવું પડશે.
વિપક્ષી પક્ષો માટે જરૂરી રહેશે કે તેઓ મતદાર યાદીમાં નામ કાપવા અથવા ફેરફાર સંબંધિત ફરિયાદોને પુરાવા અને સત્તાવાર પ્રક્રિયા દ્વારા રજૂ કરે. બીજી તરફ સત્તારૂઢ અથવા ચૂંટણી પ્રક્રિયાનું સમર્થન કરતા પક્ષો માટે પારદર્શિતા અને મતદારોને યોગ્ય માહિતી આપવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ ત્યારે જ મજબૂત થશે જ્યારે મતદારોને લાગશે કે યાદીમાં ફેરફાર સ્પષ્ટ અને નિયમો અનુસાર થયો છે.
રાજકીય જાણકારોનું એ પણ માનવું છે કે SIR એકલા કોઈ ચૂંટણીનું પરિણામ નક્કી કરતું નથી. બેરોજગારી, મોંઘવારી, કાયદો-વ્યવસ્થા, વિકાસ, સ્થાનિક મુદ્દાઓ, ઉમેદવારની છબી, જાતિગત સમીકરણો અને સરકાર પ્રત્યે જનતાની નારાજગી અથવા સંતોષ જેવા મુદ્દાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી SIRને ચૂંટણીના ગણિતના એક પરિબળ તરીકે માની શકાય છે, પરંતુ તેને એકમાત્ર નિર્ણાયક પરિબળ માનવું યોગ્ય નહીં હોય.
ઘણી બેઠકો પર મુકાબલો એટલો નજીક હોય છે કે થોડા હજાર મતોનો ફેરફાર પણ જીત-હારનું અંતર નક્કી કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં રાજકીય પક્ષો દરેક બૂથના મતદાર યાદીના આંકડાઓ પર નજર રાખે છે. પક્ષ સંગઠન એ જાણવાનો પ્રયાસ કરે છે કે કયા બૂથ પર તેના સમર્થક મતદારોની સંખ્યા વધુ છે અને ક્યાં તેને વધારાના પ્રયાસોની જરૂર પડશે.
ભાજપ અને કોંગ્રેસ માટે વધુ એક પડકાર એ છે કે બંને પક્ષોએ પોતાના પરંપરાગત સમર્થકો સાથે નવા મતદારોને પણ જોડવા પડશે. યુવાનો, મહિલાઓ, પ્રથમ વખત મતદાન કરનારાઓ અને શહેરી મતદારો વચ્ચેના મુદ્દાઓ અલગ હોઈ શકે છે. જો સંગઠનની અંદર જૂથબાજી હોય તો આ નવા મતદારો સુધી એકસમાન સંદેશ પહોંચાડવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
ચૂંટણીની રાજનીતિમાં પક્ષની કેન્દ્રીય રણનીતિ અને સ્થાનિક સંગઠન વચ્ચે સંકલન અત્યંત જરૂરી છે. રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ કોઈ એક મુદ્દો ઉઠાવે, પરંતુ સ્થાનિક નેતાઓ અલગ-અલગ મુદ્દાઓ પર નિવેદનો આપે તો મતદારોમાં પક્ષની પ્રાથમિકતાઓને લઈને મૂંઝવણ ઊભી થઈ શકે છે. તેથી ચૂંટણીમાં સફળતા માટે સંદેશની એકરૂપતા પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
તાજેતરના રાજકીય ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે જૂથબાજીનો મુદ્દો માત્ર એક પક્ષ પૂરતો મર્યાદિત નથી. હરિયાણા કોંગ્રેસમાં વરિષ્ઠ નેતાઓ વચ્ચેના આંતરિક મતભેદો અને પક્ષ છોડવા જેવા ઘટનાક્રમ સામે આવ્યા છે. બીજી તરફ અન્ય રાજ્યોમાં પણ ચૂંટણીની તૈયારીઓ દરમિયાન સ્થાનિક નેતૃત્વ વચ્ચે સંકલનને લઈને સવાલો ઊઠતા રહ્યા છે.
આવનારી ચૂંટણીઓમાં ભાજપ અને કોંગ્રેસ બંને માટે સંગઠનને એકજૂથ રાખવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે, કારણ કે અનેક વિસ્તારોમાં મુકાબલો અત્યંત નજીકનો હોઈ શકે છે. જો પક્ષના નેતાઓ એકબીજાની વિરુદ્ધ જ સક્રિય રહે તો વિપક્ષી ઉમેદવારને તેનો લાભ મળી શકે છે. તેના વિપરીત, જો ચૂંટણી સમયે તમામ જૂથો એકસાથે મેદાનમાં ઉતરે તો સંગઠનની સામૂહિક તાકાત વધી શકે છે.
SIRના મુદ્દે પણ આગામી સમયમાં રાજકીય નિવેદનબાજી ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. મતદાર યાદીમાં ફેરફારને લઈને વિપક્ષ અને સત્તા પક્ષના દાવાઓ વચ્ચે ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર પ્રક્રિયા અને આંકડા સૌથી મહત્વપૂર્ણ આધાર રહેશે. મતદારો માટે પણ જરૂરી રહેશે કે તેઓ સમયસર મતદાર યાદીમાં પોતાની માહિતી તપાસે અને કોઈ ભૂલ હોય તો નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ સુધારો અથવા વાંધો નોંધાવે.
એકંદરે, ભાજપ અને કોંગ્રેસ બંને સામે ચૂંટણીના મેદાનમાં સંગઠનાત્મક એકતા મોટો પડકાર છે. રાજકીય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર જૂથબાજીની અસર ટિકિટ વિતરણથી લઈને બૂથ મેનેજમેન્ટ અને ચૂંટણી પ્રચાર સુધી પડી શકે છે. હારની સ્થિતિમાં અસંતોષિત નેતાઓના પક્ષ છોડવા અથવા પક્ષ બદલવાની શક્યતા પણ વધી શકે છે. બીજી તરફ SIR દ્વારા મતદાર યાદીમાં થતા ફેરફારો કેટલીક બેઠકો પર મતોના સમીકરણને અસર કરી શકે છે, પરંતુ ચૂંટણીનું અંતિમ પરિણામ માત્ર SIRથી નહીં, પરંતુ સ્થાનિક મુદ્દાઓ, ઉમેદવારો, સંગઠન અને મતદારોના વલણ સહિત અનેક પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે.
