દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો, પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડ અને અન્ય મોટા જાહેર કાર્યક્રમો દરમિયાન સુરક્ષા એજન્સીઓ AI આધારિત સર્વેલન્સ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહી છે. ઇક્ષણા વૅન, આજ્ઞાલેન્સ સ્માર્ટ ચશ્માં, ડ્રોન અને અભિજ્ઞાન એપ જેવા સાધનોની મદદથી પોલીસ ચહેરાની ઓળખ, ફિંગરપ્રિન્ટનું મિલાન અને ભીડની સંખ્યાનો અંદાજ લગાવવા જેવી કામગીરી કરી શકે છે. જોકે, આ સાધનો દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવતા વ્યક્તિગત ડેટાની સુરક્ષા અને તેના ઉપયોગની કાનૂની મર્યાદાઓ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો અને અન્ય મોટા જાહેર કાર્યક્રમો દરમિયાન સુરક્ષા એજન્સીઓ આધુનિક ટેક્નોલોજીની મદદથી ભીડ પર નજર રાખે છે. AI આધારિત સિસ્ટમ પોલીસને શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓની ઓળખ કરવામાં, ઘટનાઓ સાથે સંબંધિત દૃશ્યો રેકોર્ડ કરવામાં અને ભીડની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. આ ટેક્નોલોજીનો હેતુ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ અસરકારક બનાવવાનો અને જરૂર પડ્યે ઝડપથી કાર્યવાહી કરવામાં સહાય કરવાનો છે.
ઇક્ષણા વૅનમાં લગાવવામાં આવેલા હાઇટેક કેમેરામાંથી મળેલા ફૂટેજનું વિશ્લેષણ કરી શકાય છે. ફેસ રેકગ્નિશન ટેક્નોલોજી તસવીરોમાં દેખાતા ચહેરાઓની પોલીસ રેકોર્ડમાં ઉપલબ્ધ માહિતી સાથે સરખામણી કરવામાં મદદ કરે છે. તેવી જ રીતે, આજ્ઞાલેન્સ સ્માર્ટ ચશ્માં પોલીસકર્મીઓને ભીડમાં રહેલા લોકોના ચહેરાની ઓળખ કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
ડ્રોનનો ઉપયોગ મોટા વિસ્તારમાં દેખરેખ રાખવા અને ભીડની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા માટે થાય છે. બોડી કેમેરા પોલીસકર્મીઓની આસપાસ થતી પ્રવૃત્તિઓ રેકોર્ડ કરે છે. જોકે, તમામ ડ્રોન અને બોડી કેમેરામાં AI ટેક્નોલોજી હોવી જરૂરી નથી.
અભિજ્ઞાન એપ રાષ્ટ્રીય ફિંગરપ્રિન્ટ ઓળખ પ્રણાલી સાથે જોડાયેલી છે. આ એપ દ્વારા ફિંગરપ્રિન્ટનું મિલાન કરીને વ્યક્તિની ઓળખ અને ઉપલબ્ધ ગુનાહિત રેકોર્ડ સંબંધિત માહિતી મેળવવામાં પોલીસને મદદ મળી શકે છે.
AI આધારિત કેમેરા સિસ્ટમ ભીડમાં હાજર લોકોની અંદાજિત સંખ્યાનું મૂલ્યાંકન પણ કરી શકે છે. તેનાથી પોલીસને ભીડનું કદ અને તેની સ્થિતિ સમજવામાં તથા સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં મદદ મળે છે. જોકે, આ ટેક્નોલોજીનાં પરિણામોની ચોકસાઈ ઉપયોગમાં લેવાતી સિસ્ટમ, કેમેરાની ગુણવત્તા અને ઉપલબ્ધ ડેટા પર આધારિત છે.
આ સાધનો દ્વારા માહિતી એકત્રિત કરવી સરળ બની શકે છે, પરંતુ ટેક્નોલોજી દ્વારા થતી ઓળખને કોઈ વ્યક્તિ ગુનામાં સંડોવાયેલી હોવાના પુરાવા તરીકે આપમેળે સ્વીકારી શકાય નહીં. તેથી, પરિણામોની યોગ્ય તપાસ અને માનવીય સમીક્ષા પણ જરૂરી છે.
AI આધારિત દેખરેખનો વધતો ઉપયોગ વ્યક્તિગત માહિતીની સુરક્ષાને મહત્વનો મુદ્દો બનાવે છે. આ સાધનો દ્વારા લોકોની તસવીરો, વીડિયો અને બાયોમેટ્રિક માહિતી એકત્રિત થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ડેટા ક્યાં સંગ્રહિત થાય છે, કોને તેની પહોંચ મળે છે અને કયા હેતુઓ માટે તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, તે સ્પષ્ટ હોવું જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ અને સાયબર કાયદાના નિષ્ણાત વિરાગ ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, 4 ઓગસ્ટ 2017ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટની નવ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય પીઠે કે.એસ. પુટ્ટસ્વામી કેસમાં ગોપનીયતાને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપી હતી. બંધારણના અનુચ્છેદ 21 હેઠળ ગોપનીયતામાં હસ્તક્ષેપ કરવા માટે કાનૂની આધાર અને યોગ્ય હેતુ જરૂરી છે. દેખરેખની પદ્ધતિ પણ જરૂરિયાત અને હેતુના પ્રમાણમાં હોવી જોઈએ.
સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતાં અનેક સાધનો વિદેશી કંપનીઓનાં હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં આ સાધનો દ્વારા એકત્રિત કરાયેલા ડેટાની સુરક્ષા, તેના સંગ્રહ અને સંભવિત દુરુપયોગને રોકવા માટેના ઉપાયો અંગે પારદર્શિતા જરૂરી છે. જાહેર સુરક્ષા અને નાગરિકોની ગોપનીયતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા સ્પષ્ટ નિયમો, જવાબદારી અને ડેટા સંરક્ષણનાં અસરકારક પગલાં મહત્ત્વનાં છે.
