સીજેપીના જંતર-મંતર પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા ઘટનાક્રમમાં પોલીસ તપાસ સતત આગળ વધી રહી છે. પ્રદર્શન દરમિયાન થયેલી હિંસા બાદ સુરક્ષા એજન્સીઓએ અનેક લોકોની પ્રવૃત્તિઓ અને તેમની ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિની તપાસ શરૂ કરી છે. આ દરમિયાન એવો દાવો સામે આવ્યો છે કે પ્રદર્શન દરમિયાન પેટ્રોલ બોમ્બ જેવા જ્વલનશીલ પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને મોટો વિસ્ફોટ કરવાની કથિત સાજિશ રચાઈ હતી અને આ મામલે પંજાબ પોલીસે નવ આરોપીઓને ઝડપી પાડ્યા છે. જોકે, આઈએસઆઈ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતી કથિત સાજિશ તથા પેટ્રોલ બોમ્બ સંબંધિત આ ચોક્કસ દાવાની વિશ્વસનીય સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં મળી નથી. તેથી તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી તેને માત્ર પોલીસ અથવા તપાસ એજન્સીના દાવા તરીકે જ જોવું જોઈએ.
જંતર-મંતર ખાતે સીજેપીના પ્રદર્શન દરમિયાન અગાઉ પણ પરિસ્થિતિ તંગ બની હતી. પ્રદર્શનકારીઓ અને પોલીસ વચ્ચે થયેલી અથડામણ દરમિયાન પથ્થરમારો અને બોટલો ફેંકવાની ઘટનાઓ સામે આવી હતી. દિલ્હી પોલીસના અનેક જવાનો ઇજાગ્રસ્ત થયા હતા અને પરિસ્થિતિ કાબૂમાં લેવા માટે પોલીસ તથા આરએએફે કાર્યવાહી કરી હતી.
20 જુલાઈના ‘સંસદ ચલો’ માર્ચ દરમિયાન પણ પ્રદર્શનકારીઓ અને સુરક્ષા દળો વચ્ચે અથડામણ થઈ હતી. ત્યારબાદ દિલ્હી પોલીસે હિંસા સંબંધિત અનેક કેસ નોંધ્યા હતા. એક એફઆઈઆરમાં પોલીસકર્મીઓ પર હુમલો, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવું અને સંસદની સુરક્ષામાં ભંગ કરવાનો પ્રયાસ જેવા ગંભીર આરોપોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
ઘટના બાદ પોલીસે પ્રદર્શન સ્થળ અને આસપાસના સીસીટીવી કેમેરાના ફૂટેજની તપાસ શરૂ કરી. અહેવાલો મુજબ દિલ્હી પોલીસે આશરે 2,873 લોકોની ઓળખ અને ચકાસણી કરી હતી. તેમાંના 989 લોકો સામે અગાઉથી ગુનાહિત કેસ નોંધાયેલા હોવાની માહિતી સામે આવી હતી. આ કેસોમાં હત્યા, હત્યાનો પ્રયાસ, લૂંટ, ડાકુતી, બળાત્કાર, હથિયાર સંબંધિત ગુનાઓ અને એનડિપીએસ અધિનિયમ હેઠળના કેસોનો સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવાયું છે.
પોલીસ તપાસનો હેતુ એ જાણવાનો છે કે પ્રદર્શન દરમિયાન હિંસા અચાનક થઈ હતી કે તેની પાછળ પૂર્વનિયોજિત યોજના હતી. મોટી સંખ્યામાં લોકો ભેગા થતા પ્રદર્શનમાં બાહ્ય તત્વોની સંભવિત હાજરીને ધ્યાનમાં રાખીને સુરક્ષા એજન્સીઓ વિવિધ શંકાસ્પદ લોકોની ભૂમિકાની તપાસ કરી રહી છે.
તપાસ દરમિયાન પેટ્રોલ બોમ્બ અને કથિત વિસ્ફોટની સાજિશ સંબંધિત દાવો પણ સામે આવ્યો છે. જો તપાસમાં જ્વલનશીલ પદાર્થોની જપ્તી અથવા તેને પ્રદર્શન સ્થળ સુધી પહોંચાડવાના દાવાની પુષ્ટિ થાય તો મામલો વધુ ગંભીર બની શકે છે. જોકે, આ દાવાની પુષ્ટિ માટે જપ્તી, એફઆઈઆર, પોલીસ નિવેદનો અને અદાલતમાં રજૂ કરાયેલા પુરાવાઓનું પરીક્ષણ જરૂરી રહેશે.
આઈએસઆઈ સાથે જોડાયેલા કોઈપણ આરોપ અંગે વિશેષ સાવચેતી જરૂરી છે. કોઈ વિદેશી ગુપ્તચર એજન્સીની સંડોવણીનો આરોપ ગંભીર સ્વરૂપનો હોય છે અને તેના માટે તપાસ એજન્સીઓના મજબૂત પુરાવા આવશ્યક હોય છે. હાલ ઉપલબ્ધ વિશ્વસનીય અહેવાલોમાં સીજેપી પ્રદર્શનના સંદર્ભમાં ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા લોકોની ઓળખ અને હિંસાની તપાસ અંગે માહિતી છે, પરંતુ આઈએસઆઈ દ્વારા વિસ્ફોટની સાજિશ રચાઈ હોવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી.
પ્રદર્શન દરમિયાન થયેલી હિંસા બાદ સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ કડક કરવામાં આવી હતી. જંતર-મંતર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પોલીસ તથા આરએએફની તૈનાતી વધારવામાં આવી હતી. ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે પોલીસે આંસુ ગેસ અને અન્ય બિનઘાતક સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. સત્તાવાર પોલીસ રેકોર્ડના હવાલાથી અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું કે આરએએફે અનેક બિનઘાતક ગોળા અને પ્લાસ્ટિક પેલેટ્સનો પણ ઉપયોગ કર્યો હતો.
સીજેપી પ્રદર્શન સંબંધિત તપાસનો મહત્વનો ભાગ હિંસામાં સામેલ હોવાની શંકા હેઠળ કેમેરામાં કેદ થયેલા લોકોની ઓળખ સાથે જોડાયેલો છે. દિલ્હી પોલીસે ચહેરાની ઓળખ તકનીકનો ઉપયોગ કરીને હજારો લોકોનું ચકાસણી કાર્ય કર્યું હતું. પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર ચકાસાયેલા લોકોમાં મોટી સંખ્યામાં એવા લોકો મળ્યા જેમનો અગાઉથી ગુનાહિત રેકોર્ડ હતો.
આ તપાસ દરમિયાન એવો પ્રશ્ન પણ ઊભો થયો છે કે શું કેટલાક લોકો પ્રદર્શનના મૂળ હેતુથી અલગ ઈરાદા સાથે ભીડમાં સામેલ થયા હતા. જોકે, કોઈ વ્યક્તિનો ગુનાહિત રેકોર્ડ હોવો માત્ર એથી સાબિત થતું નથી કે તેણે જંતર-મંતર પર હિંસા કરી હતી અથવા કોઈ કથિત સાજિશમાં ભાગ લીધો હતો. દરેક આરોપીની ભૂમિકા માટે અલગ-અલગ પુરાવા જરૂરી રહેશે.
પેટ્રોલ બોમ્બ સંબંધિત કથિત મામલામાં પણ સમાન કાનૂની પ્રક્રિયા લાગુ પડશે. પોલીસે સાબિત કરવું પડશે કે જપ્ત કરાયેલ વસ્તુ શું હતી, તે કોના કબજામાં હતી, તેને ક્યાંથી લાવવામાં આવી હતી અને તેનો ઉપયોગ અથવા ઉપયોગની તૈયારી કયા હેતુ માટે કરવામાં આવી રહી હતી. ઉપરાંત, આરોપીઓ વચ્ચે કોઈ સંગઠિત સાજિશનો સંબંધ હતો કે નહીં તે પણ તપાસનો ભાગ રહેશે.
પંજાબ પોલીસ દ્વારા નવ આરોપીઓની ધરપકડના દાવા અંગે પણ સત્તાવાર માહિતી સામે આવવી જરૂરી છે. જો વાસ્તવમાં આ મામલે નવ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હોય, તો તેમની ધરપકડની તારીખ, સ્થળ, નોંધાયેલી એફઆઈઆર, જપ્તી અને લાગુ કરાયેલી ધારાઓથી તપાસની દિશા વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
જંતર-મંતર પ્રદર્શન બાદ દિલ્હી પોલીસની તપાસમાં અગાઉથી ગુનાહિત કેસ ધરાવતા લોકોની હાજરી સામે આવી હોવાનું જણાવાયું છે. પોલીસના આંકડા મુજબ ચકાસાયેલા લોકોમાં 101 લોકો હત્યાના કેસોમાં, 62 લોકો હત્યાના પ્રયાસના કેસોમાં અને 284 લોકો લૂંટ અથવા ડાકુતીના કેસોમાં આરોપી તરીકે નોંધાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે. હથિયારો અને નશીલા પદાર્થો સંબંધિત કેસોમાં પણ અનેક લોકોના નામ નોંધાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે.
આથી પોલીસને હિંસા દરમિયાન ભીડમાં આવા લોકોની ભૂમિકાની તપાસ કરવાનો આધાર મળ્યો છે. જોકે, પોલીસ તપાસ અને અદાલતમાં આરોપ સાબિત થવાની પ્રક્રિયા અલગ છે. તેથી કોઈપણ આરોપીને દોષિત ઠેરવતા પહેલાં ન્યાયિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવી જરૂરી છે.
સીજેપી પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચે અથડામણની અનેક ઘટનાઓ સામે આવી હતી. આરએએફના કર્મચારીઓ સાથે કથિત મારપીટના મામલે પણ દિલ્હી પોલીસે એફઆઈઆર નોંધાવી હતી. પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર આ ઘટના જંતર-મંતરની આસપાસ બની હતી અને અજાણ્યા લોકો સામે જાહેર સેવક પર હુમલો સહિત સંબંધિત ધારાઓ હેઠળ કેસ નોંધાયો હતો.
પ્રદર્શન સંબંધિત કેસોની સંખ્યા વધતા તપાસ એજન્સીઓ સામે શાંતિપૂર્ણ રીતે પ્રદર્શન કરનારાઓ અને હિંસામાં સામેલ લોકો વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદ કરવાની પડકારજનક જવાબદારી છે. મોટા પ્રદર્શનમાં હજારો લોકો હાજર હોવાથી દરેક વ્યક્તિની ભૂમિકા સીસીટીવી ફૂટેજ, વિડિયો, સાક્ષીઓ અને અન્ય પુરાવાના આધારે નક્કી કરવી પડશે.
જો કથિત વિસ્ફોટની સાજિશ સંબંધિત દાવો તપાસમાં સાચો સાબિત થાય તો મામલો સામાન્ય હિંસા કરતાં વધુ ગંભીર બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સુરક્ષા એજન્સીઓ આરોપીઓના સંપર્કો, મોબાઇલ રેકોર્ડ, આર્થિક લેવડદેવડ અને સંભવિત નેટવર્કની તપાસ કરી શકે છે. જોકે, આ તમામ પાસાઓની પુષ્ટિ સત્તાવાર તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ શક્ય બનશે.
સીજેપી પ્રદર્શન અંગે રાજકીય ચર્ચા પણ ચાલુ છે. પ્રદર્શનકારીઓએ પોલીસની કાર્યવાહી અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે, જ્યારે પોલીસનું કહેવું છે કે ભીડ હિંસક બન્યા બાદ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે કાર્યવાહી કરવી પડી હતી. પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ બંને ઘાયલ થયાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પર અનેક પ્રકારના દાવાઓ પણ ઝડપથી પ્રસારિત થયા છે. આવી સ્થિતિમાં પોલીસની સત્તાવાર પુષ્ટિ વિના કોઈપણ વાયરલ દાવાને તથ્ય તરીકે સ્વીકારવું યોગ્ય નહીં ગણાય. ખાસ કરીને આઈએસઆઈની કથિત ભૂમિકા અને વિસ્ફોટની કથિત સાજિશ જેવા આરોપોની પુષ્ટિ માટે સત્તાવાર તપાસ અહેવાલ જરૂરી રહેશે.
હાલમાં સીજેપી પ્રદર્શન સંબંધિત મામલાઓમાં પોલીસ તપાસનો વ્યાપ વિશાળ છે. હિંસામાં સામેલ શંકાસ્પદોની ઓળખ, ગુનાહિત રેકોર્ડની તપાસ, સીસીટીવી ફૂટેજનું વિશ્લેષણ અને પોલીસકર્મીઓ પર થયેલા હુમલાના કેસોની તપાસ ચાલુ છે.
જો પંજાબમાં ધરપકડ કરાયેલા નવ આરોપીઓ સામે પેટ્રોલ બોમ્બ અથવા કોઈ વિસ્ફોટક સામગ્રી સંબંધિત મજબૂત પુરાવા સામે આવે તો તપાસની દિશા વધુ ગંભીર બની શકે છે. ત્યારબાદ સામગ્રી ક્યાંથી આવી, કોના નિર્દેશ પર લાવવામાં આવી અને તેનો જંતર-મંતર હિંસા સાથે કોઈ સંબંધ હતો કે નહીં તેની તપાસ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે એટલું સ્પષ્ટ છે કે સીજેપીના જંતર-મંતર પ્રદર્શન બાદ પોલીસે મોટા પાયે તપાસ શરૂ કરી છે અને પ્રદર્શનમાં હાજર લોકોની ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિની ચકાસણી કરવામાં આવી છે. હિંસા સંબંધિત કેસોમાં અનેક ગંભીર ગુનાહિત રેકોર્ડ ધરાવતા લોકોની ઓળખ પણ થઈ હોવાનું જણાવાયું છે.
બીજી તરફ, ‘આઈએસઆઈએ વિસ્ફોટની સાજિશ રચી’ અને ‘પેટ્રોલ બોમ્બ સાથે આવેલા નવ આરોપીઓને પંજાબ પોલીસે ધરપકડ કરી’ જેવા દાવાઓની સત્તાવાર અને સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ન થાય ત્યાં સુધી તેમને માત્ર આરોપ અથવા તપાસ એજન્સીના દાવા તરીકે જ રજૂ કરવા જોઈએ. તપાસ એજન્સીઓની આગામી કાર્યવાહી અને સત્તાવાર નિવેદનો બાદ જ સમગ્ર મામલાની વાસ્તવિક સ્થિતિ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.
