કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ₹25 લાખની ગ્રેચ્યુઇટી મર્યાદાનો લાભ ફક્ત કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (પેન્શન) નિયમો હેઠળ આવતા સિવિલ સેવકોને જ મળશે. બેંક, પીએસયુ, આરબીઆઈ, યુનિવર્સિટીઓ અને રાજ્ય સરકારોના કર્મચારીઓ આ વધેલી મર્યાદાના દાયરામાંથી બહાર રહેશે, જેનાથી લાખો કર્મચારીઓની અપેક્ષાઓને આંચકો લાગ્યો છે.
ગ્રેચ્યુઇટી મર્યાદામાં વધારો: કેન્દ્ર સરકારે ₹25 લાખની ગ્રેચ્યુઇટી મર્યાદા અંગેની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું છે કે આ લાભ ફક્ત કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (પેન્શન) નિયમ, 2021 અને કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (રાષ્ટ્રીય પેન્શન પ્રણાલી હેઠળ ગ્રેચ્યુઇટી) નિયમ, 2021 હેઠળ આવતા કર્મચારીઓને જ મળશે. આ નિયમ બેંક, પીએસયુ, આરબીઆઈ, યુનિવર્સિટીઓ અને રાજ્ય સરકારોના કર્મચારીઓને લાગુ પડશે નહીં. 30 મે 2024 ના રોજ જારી કરાયેલી અધિસૂચના પછી ઊભા થયેલા ભ્રમને દૂર કરવા માટે સરકારે આ સ્પષ્ટતા જારી કરી છે.
સરકારે વધારી હતી ગ્રેચ્યુઇટીની મર્યાદા
30 મે 2024 ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે એક અધિસૂચના જારી કરીને ગ્રેચ્યુઇટીની મર્યાદા ₹20 લાખથી વધારીને ₹25 લાખ કરી દીધી હતી. આ નિર્ણય 1 જાન્યુઆરી 2024 થી પણ પ્રભાવી કરવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ રાહત કેન્દ્ર સરકારના તમામ કર્મચારીઓ તેમજ સાર્વજનિક ઉપક્રમો, બેંકો, યુનિવર્સિટીઓ અને અન્ય સરકારી સંસ્થાઓના કર્મચારીઓને પણ લાગુ પડશે. પરંતુ હવે સરકારે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે આવું નથી.
મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા જારી કરી
કાર્મિક, લોક ફરિયાદ અને પેન્શન મંત્રાલય હેઠળના પેન્શન અને પેન્શનભોગી કલ્યાણ વિભાગ (DoPPW) એ એક નવો આદેશ જારી કરીને સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી છે. વિભાગે જણાવ્યું છે કે વધેલી ગ્રેચ્યુઇટી મર્યાદા ફક્ત કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (પેન્શન) નિયમ, 2021 અને કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (રાષ્ટ્રીય પેન્શન પ્રણાલી હેઠળ ગ્રેચ્યુઇટીની ચુકવણી) નિયમ, 2021 હેઠળ આવતા કર્મચારીઓને જ મળશે. એટલે કે, ફક્ત તે કેન્દ્રીય સરકારી સિવિલ સેવકો કે જેઓ આ બે નિયમાવલિઓના દાયરામાં આવે છે, તેઓ જ આ વધારાનો લાભ ઉઠાવી શકશે.
સરકારને આ સ્પષ્ટતા એટલા માટે આપવી પડી કારણ કે અધિસૂચના જારી થયા પછી વિવિધ સંસ્થાઓ અને કર્મચારીઓએ આરટીઆઈ અને પત્રો દ્વારા સરકારને પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કર્યું હતું. દેશભરના બેંક, પીએસયુ, આરબીઆઈ, યુનિવર્સિટીઓ અને રાજ્ય સરકારોના કર્મચારીઓ એ જાણવા માંગતા હતા કે શું આ ₹25 લાખની મર્યાદા તેમને પણ લાગુ પડે છે.
આ ભ્રમને કારણે વિભાગ પાસે મોટી સંખ્યામાં પૂછપરછ આવવા લાગી. આખરે મંત્રાલયે આના પર સત્તાવાર રીતે જવાબ આપવો જરૂરી સમજ્યો જેથી કોઈ પણ સ્તરે ગેરસમજ ન રહે.
કોને નહીં મળે વધેલી મર્યાદાનો લાભ
સરકારે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે બેંક, સાર્વજનિક ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSUs), ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI), પોર્ટ ટ્રસ્ટ, સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ, યુનિવર્સિટીઓ, સોસાયટીઓ અને રાજ્ય સરકારોના કર્મચારીઓને આ લાભ મળશે નહીં.
આ તમામ સંસ્થાઓના કર્મચારીઓના ગ્રેચ્યુઇટી અને પેન્શન સંબંધિત નિયમો કેન્દ્ર સરકારના સિવિલ સેવા નિયમોથી અલગ છે. તેથી, વધેલી મર્યાદાનો ફાયદો તેમને આપોઆપ મળી શકતો નથી. વિભાગે જણાવ્યું કે આ સંસ્થાઓના કર્મચારીઓ તેમના સંબંધિત મંત્રાલય અથવા વહીવટીતંત્રનો સંપર્ક કરે જેથી તેમને તેમની સંસ્થાના નિયમો અનુસાર માહિતી મળી શકે.
કોણ છે આ લાભના પાત્ર
₹25 લાખ સુધીની ગ્રેચ્યુઇટીનો ફાયદો ફક્ત તે કર્મચારીઓને મળશે જેઓ કેન્દ્ર સરકારના સિવિલ સેવક છે અને જેઓ નીચેની બે નિયમાવલિઓ હેઠળ આવે છે.
કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (પેન્શન) નિયમ, 2021
કેન્દ્રીય સિવિલ સેવા (રાષ્ટ્રીય પેન્શન પ્રણાલી હેઠળ ગ્રેચ્યુઇટીની ચુકવણી) નિયમ, 2021.
આ નિયમો હેઠળ આવતા કર્મચારીઓને નિવૃત્તિના સમયે ₹25 લાખ સુધીની ગ્રેચ્યુઇટી આપી શકાશે. એટલે કે, આ લાભ ફક્ત કેન્દ્ર સરકારના વિભાગોમાં કાર્યરત સિવિલ સેવકો સુધી મર્યાદિત રહેશે.
લાખો કર્મચારીઓની આશા તૂટી
જ્યારે ગ્રેચ્યુઇટીની મર્યાદા વધારવાની જાહેરાત થઈ હતી, ત્યારે દેશભરના લાખો કર્મચારીઓમાં ખુશીની લહેર દોડી ગઈ હતી. બેંકો, પીએસયુ અને રાજ્ય સરકારોના કર્મચારીઓએ પણ વિચાર્યું હતું કે હવે તેમને નિવૃત્તિ પર વધુ ગ્રેચ્યુઇટી મળશે. પરંતુ હવે મંત્રાલયના આ નવા આદેશ પછી તેમની અપેક્ષાઓ પર પૂર્ણવિરામ મુકાઈ ગયું છે.
ઘણા કર્મચારી સંગઠનોનું કહેવું છે કે સરકારે આ લાભ તમામ કર્મચારીઓ સુધી પહોંચાડવો જોઈતો હતો, કારણ કે મોંઘવારી અને જીવનનિર્વાહના ખર્ચમાં ઝડપથી વધારો થયો છે. જોકે મંત્રાલયે આના પર કોઈ ટિપ્પણી કરી નથી.
શું છે ગ્રેચ્યુઇટી અને શા માટે છે મહત્વની
ગ્રેચ્યુઇટી એ એક એવી રકમ છે જે કોઈ કર્મચારીને નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થવા પર અથવા સેવા પૂર્ણ કરવા પર આપવામાં આવે છે. આ એક પ્રકારનું આર્થિક સન્માન અને સુરક્ષા હોય છે જે લાંબા સમય સુધી કામ કરવાના બદલામાં નિયોક્તા તરફથી આપવામાં આવે છે. ગ્રેચ્યુઇટીની ચુકવણી ગ્રેચ્યુઇટી ચુકવણી અધિનિયમ, 1972 હેઠળ કરવામાં આવે છે.
ગ્રેચ્યુઇટીની રકમની મર્યાદા સમયાંતરે વધારવામાં આવતી રહી છે જેથી કર્મચારીઓને તેમના અંતિમ પગારના અનુરૂપ રાહત મળી શકે. પહેલા આ મર્યાદા ₹10 લાખ હતી, જેને 2018 માં વધારીને ₹20 લાખ કરવામાં આવી હતી. અને હવે કેન્દ્ર સરકારે તેને ₹25 લાખ કરી દીધી છે, પરંતુ હાલ પૂરતી તે ફક્ત સિવિલ સેવકો સુધી જ મર્યાદિત રહેશે.
