હલ્દ્વાનીમાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેની રેલી બાદ મંચનું કથિત ‘શુદ્ધિકરણ’ કરવામાં આવ્યું હોવાના મુદ્દે રાજકીય વિવાદ વધ્યો છે. કોંગ્રેસે તેને જાતિભેદ અને દલિતોના અપમાન સાથે જોડ્યું છે, જ્યારે BJP અધ્યક્ષ અને કેન્દ્રીય મંત્રી જેપી નડ્ડાએ ઘટનાને દુઃખદ ગણાવી તપાસ અને દોષિતો સામે કાર્યવાહીનું આશ્વાસન આપ્યું છે.
મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ 8 ઓગસ્ટે હલ્દ્વાનીના રામલીલા મેદાનમાં કોંગ્રેસની જાહેર સભાને સંબોધિત કરી હતી. ઉત્તરાખંડમાં આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીની તૈયારીઓના સંદર્ભમાં આ કાર્યક્રમ યોજાયો હતો. તેના બે દિવસ બાદ, 10 ઓગસ્ટે, આ જ સ્થળે કથિત રીતે ‘શુદ્ધિકરણ’ વિધિ કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા.
અહેવાલો અનુસાર, શ્રી રામ સેના ધર્માર્થ સેવા ન્યાસ સાથે જોડાયેલા લોકોએ મંચ પર ધાર્મિક અનુષ્ઠાન કર્યું હતું. સંગઠન તરફથી કાર્યક્રમ દરમિયાન લગાવવામાં આવેલા કેટલાક નારા અને મંચના રાજકીય ઉપયોગ સામે વાંધો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.
ઘટના સામે આવ્યા બાદ કોંગ્રેસે તેને સામાજિક ભેદભાવના પ્રતીક તરીકે રજૂ કરી BJP અને RSSની વિચારધારા પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. જોકે, મંચના ‘શુદ્ધિકરણ’ પાછળ BJPની સીધી ભૂમિકા અંગે રાજકીય આરોપો અને સંગઠન સાથે જોડાયેલા લોકોના દાવા અલગ-અલગ છે. BJPએ આવી પ્રવૃત્તિથી પોતાને અલગ કરી તપાસની વાત કરી છે.
કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ આ મુદ્દો રાજ્યસભામાં પણ ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે હલ્દ્વાનીની સભા બાદ મંચનું શુદ્ધિકરણ કરવામાં આવતા તેમને અસ્પૃશ્યતા અને સામાજિક ભેદભાવનું દુઃખ અનુભવાયું. ખડગેએ કહ્યું કે તેમણે પોતાના ભાષણમાં કોઈ જાતિ અથવા ધર્મ વિરુદ્ધ ટિપ્પણી કરી નહોતી.
ખડગેએ આ ઘટનાને માત્ર વ્યક્તિગત અપમાનનો મુદ્દો ન ગણાવી તેને બંધારણમાં સમાનતા અને અસ્પૃશ્યતા વિરુદ્ધના મૂલ્યો સાથે જોડ્યો હતો. કોંગ્રેસે માંગ કરી હતી કે જો કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંગઠને જાતિભેદની ભાવનાથી આવું કર્યું હોય તો તેની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
આ મુદ્દે સંસદમાં સત્તા પક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે રાજકીય ચર્ચા પણ તેજ થઈ હતી. કોંગ્રેસના નેતાઓએ તેને દલિત સન્માન સાથે જોડાયેલો મુદ્દો ગણાવ્યો હતો, જ્યારે BJPએ ઘટનાની નિંદા કરીને પક્ષને તેનાથી અલગ કર્યો હતો.
લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ આ ઘટનાને લઈને BJP અને RSS પર આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે હલ્દ્વાનીમાં ખડગેની સભા બાદ મંચનું ‘શુદ્ધિકરણ’ કરવું માત્ર કોંગ્રેસ અધ્યક્ષનું અપમાન નહીં પરંતુ ભારતીય બંધારણનું પણ અપમાન છે.
રાહુલ ગાંધીએ BJP-RSS પર ‘મનુવાદી વિચારધારા’ને પ્રોત્સાહન આપવાનો આરોપ લગાવતા કહ્યું કે બંધારણે અસ્પૃશ્યતાને ગુનો જાહેર કર્યો છે. તેમણે તેને કોઈ એક વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલી ઘટનાને બદલે વ્યાપક વૈચારિક સમસ્યા તરીકે રજૂ કરી હતી.
કોંગ્રેસ નેતાએ એમ પણ કહ્યું કે પાર્ટી આ મુદ્દો દેશભરમાં ઉઠાવશે. કોંગ્રેસ તરફથી અલગ-અલગ જિલ્લાઓમાં સત્યાગ્રહ કરવાની વાત કહેવામાં આવી છે.
BJP અધ્યક્ષ અને કેન્દ્રીય મંત્રી જેપી નડ્ડાએ રાજ્યસભામાં આ વિવાદ અંગે પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું કે ખડગે સાથે જે થયું અથવા જે ભાવનાઓને ઠેસ પહોંચી તે માત્ર કોંગ્રેસ માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે દુઃખદ છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે BJP આવી કોઈ પ્રવૃત્તિને સમર્થન આપતી નથી.
નડ્ડાએ કહ્યું કે મામલાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવામાં આવશે. જો તપાસમાં કોઈ વ્યક્તિ દોષિત જણાશે તો તેની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. તેમણે ખડગેને આ મામલાનું રાજકીયકરણ ન કરવાની અપીલ પણ કરી હતી.
હલ્દ્વાનીની ઘટનાએ ભારતીય રાજકારણમાં જાતિ, સામાજિક સમાનતા અને જાહેર જીવનમાં ભેદભાવ અંગે ચર્ચા ફરી શરૂ કરી છે. કોંગ્રેસે ખડગેની દલિત પૃષ્ઠભૂમિને આ વિવાદના કેન્દ્રમાં રાખી આરોપ લગાવ્યો છે કે મંચનું શુદ્ધિકરણ સામાજિક ભેદભાવની માનસિકતા દર્શાવે છે.
બીજી તરફ, ઘટના સાથે જોડાયેલા સંગઠન તરફથી રાજકીય કાર્યક્રમ અને મંચના ઉપયોગ અંગે અલગ વાંધા હોવાનું જણાવાયું છે. તેથી સમગ્ર મામલામાં આરોપો અને વાસ્તવિક તથ્યો વચ્ચેનો તફાવત તપાસ દ્વારા સ્પષ્ટ થવાનો છે.
ભારતનું બંધારણ અસ્પૃશ્યતાને સમાપ્ત કરે છે અને તેના કોઈપણ સ્વરૂપને ગુનો માને છે.
મલ્લિકાર્જુન ખડગે કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતાઓમાં સામેલ છે અને 2022માં પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા હતા. તેઓ કોંગ્રેસના બીજા દલિત અધ્યક્ષ છે. તેમના પહેલાં બાબુ જગજીવન રામે 1970-71 દરમિયાન કોંગ્રેસ અધ્યક્ષની જવાબદારી સંભાળી હતી.
ખડગેની રાજકીય સફર કર્ણાટકથી શરૂ થઈ હતી. તેઓ લાંબા સમય સુધી રાજ્યના રાજકારણમાં સક્રિય રહ્યા અને અનેક વખત ધારાસભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા. ત્યારબાદ તેમણે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો અને ગુલબર્ગા, જેને હવે કલબુર્ગી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, ત્યાંથી લોકસભાની ચૂંટણી જીતી હતી.
2014 બાદ તેમણે લોકસભામાં કોંગ્રેસના નેતાની ભૂમિકા નિભાવી હતી. 2019ની લોકસભા ચૂંટણીમાં હાર બાદ તેઓ રાજ્યસભામાં પહોંચ્યા અને ઉચ્ચ ગૃહમાં વિપક્ષના નેતા પણ રહ્યા. 2022માં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ બન્યા બાદથી તેઓ પાર્ટીના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ચહેરાઓમાં સામેલ છે.
હવે સમગ્ર વિવાદમાં એ તપાસનું પરિણામ મહત્વપૂર્ણ રહેશે કે હલ્દ્વાનીમાં થયેલા કથિત શુદ્ધિકરણ કાર્યક્રમમાં વાસ્તવમાં કોણ લોકો સામેલ હતા, આયોજન કોના નિર્દેશ પર થયું અને તેનો વાસ્તવિક હેતુ શું હતો. BJPએ તપાસની વાત કરી છે, તેથી આગળની કાર્યવાહી તથ્યો સામે આવ્યા બાદ સ્પષ્ટ થશે.
હાલમાં કોંગ્રેસ આ ઘટનાને બંધારણ અને દલિત સન્માનનો મુદ્દો ગણાવી રહી છે, જ્યારે BJP તેને દુઃખદ ઘટના ગણાવી કોઈપણ ભેદભાવપૂર્ણ પ્રવૃત્તિથી પોતાને અલગ કરી રહી છે. કોંગ્રેસ આ મુદ્દાને દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં લઈ જવાની અને સત્યાગ્રહ દ્વારા પાર્ટી કાર્યકરો તથા જનતાને જોડવાની તૈયારી કરી રહી છે.
