ભારતની અર્થવ્યવસ્થાએ વૈશ્વિક આર્થિક અને ભૂરાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે એપ્રિલ-જૂન 2026 ત્રિમાસિકમાં વાર્ષિક ધોરણે 7.8% વૃદ્ધિ નોંધાવી છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ મંગળવારે આ પ્રદર્શન બદલ દેશવાસીઓને અભિનંદન આપતાં તેને તેમની મહેનત, ઇચ્છાશક્તિ અને સામૂહિક શક્તિનું પરિણામ ગણાવ્યું. તેમણે દેશને આ વિકાસગતિ આગળ પણ જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.
પ્રધાનમંત્રીએ પોતાના સોશિયલ મીડિયા સંદેશમાં આર્થિક વિકાસ સાથે ઘરેલું વપરાશ અને સ્વદેશી ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવાનું આહ્વાન કર્યું. તેમણે બિનજરૂરી સોનાની ખરીદી ટાળવાની અપીલ પુનરાવર્તિત કરી. સાથે જ તેમણે અનાવશ્યક વિદેશ પ્રવાસ અને વિદેશમાં લગ્ન કરવાને બદલે દેશમાં જ ખર્ચને પ્રાથમિકતા આપવાની વાત કરી.
એપ્રિલ-જૂન 2026 ત્રિમાસિકમાં ભારતની વાસ્તવિક GDPમાં વાર્ષિક ધોરણે 7.8% વૃદ્ધિ થઈ. આ વૃદ્ધિ બજારના અનેક અંદાજો કરતાં વધુ રહી. ભારતીય રિઝર્વ બેંકનો અંદાજ આશરે 7% હતો, જ્યારે અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાની સુધારેલી GDP વૃદ્ધિ 8.6% રહી હતી.
આ સમયગાળા દરમિયાન ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં 9.2% અને નાણાકીય સેવાઓમાં 12.1% વૃદ્ધિ નોંધાઈ. ખાનગી રોકાણમાં પણ મજબૂત વૃદ્ધિ જોવા મળી અને ગ્રાહક ખર્ચે અર્થવ્યવસ્થાને ટેકો આપ્યો.
પ્રધાનમંત્રી મોદીએ આ પ્રદર્શનને ભારતની આર્થિક મજબૂતી અને લોકોની મહેનત સાથે જોડ્યું અને દેશને આગળ પણ આ જ ગતિએ વિકાસની દિશામાં આગળ વધવાની જરૂરિયાત દર્શાવી.
પ્રધાનમંત્રી મોદીએ પોતાના સંદેશમાં કહ્યું કે જો સોનાની ખરીદી જરૂરી ન હોય તો લોકોએ તેનાથી બચવું જોઈએ. અગાઉ પણ તેઓ ભારતીયોને બિનજરૂરી સોનાની ખરીદી ટાળવા અને ઘરેલું અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવાની અપીલ કરી ચૂક્યા છે.
ભારત વિશ્વના મોટા સોના વપરાશકાર દેશોમાં સામેલ છે અને દેશમાં સોનાની માંગનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાના ભાવ વધે ત્યારે સમાન માત્રામાં સોનું ખરીદવા માટે ભારતને વધુ વિદેશી ચલણ ખર્ચવું પડે છે.
જોકે, સોનાની ખરીદીને માત્ર વિદેશી ચલણ ભંડાર સાથે જોડવાથી સંપૂર્ણ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થતી નથી. ભારતીય પરિવારો માટે સોનું આભૂષણ, બચત અને રોકાણનું મહત્વનું માધ્યમ પણ છે. પ્રધાનમંત્રીની અપીલનો વ્યાપક સંદર્ભ ઘરેલું માંગને વધુ ઉત્પાદક અને સ્વદેશી પ્રવૃત્તિઓ તરફ વાળવાનો છે.
2026માં સોનાના ભાવમાં થયેલા ઝડપી વધારાથી ભારતીય બજારમાં માંગના સ્વરૂપમાં પણ ફેરફાર થયો. વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ અનુસાર, 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં ભારતમાં સોનાની કુલ માંગ 151 ટન રહી, જે એક વર્ષ અગાઉની સરખામણીએ 10% વધુ હતી. જોકે, ઊંચા ભાવને કારણે આભૂષણોની માંગના જથ્થામાં ઘટાડો થયો.
પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં ભારતમાં સોનાની સરેરાશ ઘરેલું કિંમત 1,51,108 રૂપિયા પ્રતિ 10 ગ્રામ રહી, જે વાર્ષિક ધોરણે આશરે 81% વધુ હતી. ભાવમાં આ વધારા છતાં સોનામાં રોકાણની માંગ મજબૂત રહી.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના અહેવાલ અનુસાર, જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026 દરમિયાન ભારતમાં સોનાની રોકાણ માંગ 82 ટન રહી, જે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળાની સરખામણીએ 54% વધુ હતી. તેની સામે આભૂષણોની માંગ 66 ટન રહી. એટલે કે પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં રોકાણ માટે ખરીદવામાં આવેલા સોનાનો જથ્થો આભૂષણોની માંગ કરતાં વધુ રહ્યો.
બાર અને સિક્કાની માંગ પણ 62 ટન રહી, જ્યારે ગોલ્ડ ETFમાં રોકાણ રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યું. પ્રથમ ત્રિમાસિક દરમિયાન ભારતમાં ગોલ્ડ ETFમાં 20 ટનની ચોખ્ખી માંગ નોંધાઈ.
જોકે, બીજા ત્રિમાસિકમાં માંગનું સંતુલન બદલાયું. વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ અનુસાર, એપ્રિલ-જૂન 2026માં કુલ સોનાની માંગમાં રોકાણનો હિસ્સો 48% રહ્યો, જ્યારે આભૂષણોનો હિસ્સો આશરે 50% રહ્યો. તેમ છતાં રોકાણની માંગ લાંબા ગાળાની સરેરાશ કરતાં વધુ રહી.
પ્રધાનમંત્રી મોદીએ સોનાની સાથે વિદેશમાં થતા ખર્ચ અંગે પણ લોકોને સાવચેતી રાખવાની અપીલ કરી. તેમણે મનોરંજન માટેના અનાવશ્યક વિદેશ પ્રવાસથી બચવા અને લગ્ન માટે વિદેશી સ્થળો પસંદ કરવાને બદલે દેશમાં જ આવા આયોજન કરવા અંગે વિચારવાની વાત કરી.
તેમનો સંદેશ ‘સ્વદેશી’ અને આત્મનિર્ભરતાની નીતિ સાથે જોડાયેલો છે. સરકાર લાંબા સમયથી ઘરેલું ઉત્પાદન, સ્થાનિક વ્યવસાય અને ભારતમાં બનેલા ઉત્પાદનોના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.
પ્રધાનમંત્રીના જણાવ્યા મુજબ, ભારતીય ગ્રાહકો પોતાના ખર્ચનો મોટો હિસ્સો દેશમાં કરે તો તેનો લાભ ઘરેલું વ્યવસાય, પર્યટન, રોજગાર અને ઉત્પાદનને મળી શકે છે.
ભારત પોતાની સોનાની ઘરેલું જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. તેથી સોનાના ભાવ વધવાથી આયાત બિલ પર દબાણ વધી શકે છે. તેની અસર વેપાર સંતુલન અને વિદેશી ચલણની જરૂરિયાતો પર પણ પડી શકે છે.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના આંકડા અનુસાર, 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં ભારતમાં સોનાની આયાત 186 ટન રહી, જે એક વર્ષ અગાઉના સમાન સમયગાળાની સરખામણીએ 58% વધુ હતી. જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીમાં આયાત પ્રમાણમાં મજબૂત રહી, જ્યારે માર્ચમાં મધ્ય પૂર્વ સાથે જોડાયેલા ભૂરાજકીય ઘટનાક્રમ અને પુરવઠા સંબંધિત વિક્ષેપોની અસર જોવા મળી.
જોકે, ભારતના વિદેશી ચલણ ભંડારની સ્થિતિ માત્ર સોનાની આયાતથી નક્કી થતી નથી. તેલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી અને અન્ય વસ્તુઓની આયાત, સેવાઓની નિકાસ, મૂડી પ્રવાહ અને વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ પણ રૂપિયા તથા વિદેશી ચલણ ભંડાર પર અસર કરે છે.
7.8%ની વૃદ્ધિ એવા સમયે નોંધાઈ છે જ્યારે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. ઊર્જાના ભાવમાં વધઘટ, ભૂરાજકીય તણાવ, વૈશ્વિક વ્યાજદર અંગેની અનિશ્ચિતતા અને વેપાર સંબંધિત જોખમોની અસર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાઓ પર પડી રહી છે.
રોઇટર્સ અનુસાર, ભારતની ત્રિમાસિક વૃદ્ધિને ગ્રાહક ખર્ચ, રોકાણ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રની મજબૂતીથી ટેકો મળ્યો. જોકે, ઊંચા કાચા તેલના ભાવ, રૂપિયા પર દબાણ અને વૈશ્વિક તણાવ આગામી વૃદ્ધિ માટે જોખમરૂપ બની રહ્યા છે.
ભારતના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર વી. અનંત નાગેશ્વરને પણ ઘરેલું આર્થિક પ્રવૃત્તિની મજબૂતી પર ભાર મૂક્યો છે, પરંતુ વૈશ્વિક વ્યાજદર, ઊર્જા પુરવઠો અને ખાદ્ય ભાવોથી જોડાયેલા જોખમો અંગે સાવચેતી રાખવાની વાત કરી છે.
પ્રધાનમંત્રી મોદીએ પોતાના સંદેશમાં કહ્યું કે ભારતે પડકારો છતાં મજબૂત આર્થિક પ્રદર્શન કર્યું છે. તેમણે દેશવાસીઓને આત્મવિશ્વાસ જાળવી રાખવા અને ઘરેલું અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત કરતી પ્રવૃત્તિઓને પ્રાથમિકતા આપવાનું આહ્વાન કર્યું.
તેમણે જણાવ્યું કે આર્થિક વિકાસ માત્ર સરકારી નીતિઓનું પરિણામ નથી, પરંતુ તેમાં કરોડો નાગરિકોની મહેનત, વ્યવસાય, રોકાણ અને વપરાશની પણ ભૂમિકા છે.
તેમણે સ્વદેશી અને આત્મનિર્ભરતાને આગળ વધારવાની અપીલ કરતાં કહ્યું કે ભારતે પોતાની વિકાસયાત્રામાં ઘરેલું ક્ષમતાનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
પ્રધાનમંત્રીએ પોતાના સંદેશમાં ભારતની આઝાદીના 100 વર્ષ પૂર્ણ થવાના વર્ષ 2047 સુધી દેશને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાના લક્ષ્યને પણ પુનરાવર્તિત કર્યું. તેમના જણાવ્યા મુજબ, વર્તમાન પેઢીની જવાબદારી છે કે તે આવનારી યુવા પેઢી માટે મજબૂત અને વિકસિત ભારતનો પાયો તૈયાર કરે.
7.8%ની ત્રિમાસિક વૃદ્ધિએ આ લક્ષ્ય તરફ આર્થિક ગતિ અંગે સરકાર માટે સકારાત્મક સંકેત આપ્યો છે. જોકે, નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર સતત ઊંચી વૃદ્ધિ જાળવવા માટે રોજગાર, ઉત્પાદકતા, ખાનગી રોકાણ, નિકાસ અને વૈશ્વિક જોખમોનો સામનો કરવાની ક્ષમતા પર પણ ધ્યાન આપવું પડશે.
આ દરમિયાન સોનાને લઈને પ્રધાનમંત્રીની અપીલે ભારતીય પરિવારોની પરંપરાગત સોનાની માંગને ઘરેલું આર્થિક પ્રાથમિકતાઓ સાથે કેવી રીતે સંતુલિત કરવી તે અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ કરી છે. ઊંચા ભાવના સમયગાળામાં સોનામાં રોકાણનું આકર્ષણ યથાવત છે, જ્યારે સરકાર ઇચ્છે છે કે ગ્રાહક ખર્ચનો વધુ હિસ્સો દેશના ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્રને મજબૂત કરવામાં ફાળો આપે.
