ભારતનો ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્ર ઝડપથી વૈશ્વિક ઓળખ બનાવી રહ્યો છે. પ્રાચીન નાલંદા અને તક્ષશિલાની વિરાસતથી પ્રેરિત આધુનિક નીતિઓ, વધુ સારી રેન્કિંગ અને વિદેશી વિદ્યાર્થીઓની વધતી ભાગીદારી સૂચવે છે કે ભારત ફરીથી વૈશ્વિક શિક્ષણનું કેન્દ્ર બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
India Higher Education Growth: ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રણાલી એક નવા યુગમાં પ્રવેશી છે, જ્યાં પ્રાચીન જ્ઞાન પરંપરા અને આધુનિક સુધારાઓ એકસાથે ચાલી રહ્યા છે. આ પરિવર્તન સમગ્ર દેશમાં દેખાઈ રહ્યું છે, ખાસ કરીને યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ અને નીતિ સ્તરે, જેને કેન્દ્ર સરકાર અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે મળીને આગળ વધારી રહ્યા છે. 2025 ની આસપાસ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં વધતું નોંધણીકરણ, વધુ સારી વૈશ્વિક રેન્કિંગ અને વિદેશી વિદ્યાર્થીઓની વધતી હાજરી દર્શાવે છે કે શા માટે ભારતને ભવિષ્યનું વૈશ્વિક શિક્ષણ સ્થળ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
પ્રાચીન ગૌરવથી આધુનિક તૈયારી સુધી
ભારત એક સમયે નાલંદા, તક્ષશિલા અને વિક્રમશિલા જેવા યુનિવર્સિટીઓ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં શિક્ષણનું કેન્દ્ર હતું. આ સંસ્થાઓમાં એશિયા, યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વના વિદ્યાર્થીઓ જ્ઞાન મેળવવા આવતા હતા. આજે, તે જ વિરાસતને આધુનિક માળખા સાથે ફરીથી જીવંત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. બિહારના રાજગીરમાં નવી નાલંદા યુનિવર્સિટી તેનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે, જેને સરકાર પ્રાચીન ગૌરવ અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોનો સેતુ માને છે.
વર્તમાનમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ બજાર સતત વધી રહ્યું છે. AISHE રિપોર્ટ 2024-25 મુજબ GER માં સતત સુધારો થયો છે અને NEP 2020 હેઠળ તેને 2035 સુધીમાં 50 ટકા સુધી લઈ જવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. આ સાથે ભારતમાં અભ્યાસ કરવા આવતા વિદેશી વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા પણ વધી રહી છે, જે દર્શાવે છે કે દેશ ધીમે ધીમે વૈશ્વિક શિક્ષણનું સ્થળ બની રહ્યો છે.
વર્લ્ડ રેન્કિંગ અને વિદેશી વિદ્યાર્થીઓની વધતી રુચિ
વિશ્વ રેન્કિંગમાં ભારતીય યુનિવર્સિટીઓની હાજરી મજબૂત થઈ રહી છે. QS વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કિંગ 2026 માં ભારતની 50 થી વધુ યુનિવર્સિટીઓ સામેલ છે, જ્યારે એક દાયકા પહેલાં આ સંખ્યા ખૂબ જ મર્યાદિત હતી. IIT દિલ્હી, IIT બોમ્બે અને IIT મદ્રાસ જેવા સંસ્થાઓ સતત પોતાની વૈશ્વિક સ્થિતિ સુધારી રહ્યા છે. ટાઇમ્સ હાયર એજ્યુકેશન રેન્કિંગમાં પણ ભારત અમેરિકા પછી સૌથી વધુ સંસ્થાઓ ધરાવતો દેશ બનીને ઉભરી આવ્યો છે.
તે જ સમયે, સ્ટડી ઇન ઇન્ડિયા જેવી પહેલોના કારણે વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ ભારતર તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે. સસ્તી ફી, વધુ સારી ગુણવત્તાનું શિક્ષણ અને ભારતીય સંસ્કૃતિ, યોગ અને આયુર્વેદ જેવા વિષયોમાં વૈશ્વિક રુચિ ભારતની તાકાત બની રહી છે. નીતિ આયોગનો અંદાજ છે કે 2047 સુધીમાં ભારતમાં અભ્યાસ કરતા વિદેશી વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 5 લાખ સુધી પહોંચી શકે છે.
NEP 2020 અને ડિજિટલ એજ્યુકેશનથી બદલાશે રમત
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 ને ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સૌથી મોટો સુધારો માનવામાં આવે છે. મલ્ટિડિસિપ્લિનરી કોર્સ, ફ્લેક્સિબલ ડિગ્રી સ્ટ્રક્ચર, રિસર્ચ પર ભાર અને વિદેશી યુનિવર્સિટી કેમ્પસની પરવાનગી જેવા નિર્ણયોથી સિસ્ટમમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. IIT અને IIM જેવા સંસ્થાઓ વિદેશમાં પણ પોતાના કેમ્પસ ખોલી રહ્યા છે, જ્યારે ઘણી વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ ભારતમાં રોકાણ કરી રહી છે.
ડિજિટલ એજ્યુકેશન પણ આ પરિવર્તનની મહત્વપૂર્ણ કડી છે. SWAYAM, DIKSHA અને નેશનલ ડિજિટલ યુનિવર્સિટી જેવા પ્લેટફોર્મ્સથી દૂર-દરાજના વિદ્યાર્થીઓ પણ ઉચ્ચ શિક્ષણ સાથે જોડાઈ રહ્યા છે. AI અને એડટેક દ્વારા કોર્સને વધુ વ્યવહારુ અને વૈશ્વિક ધોરણો અનુસાર બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.
