મિડલ ઈસ્ટમાં વધતા તણાવ અને કાચા તેલના વધતા ભાવોની અસર હવે દક્ષિણ એશિયાની અર્થવ્યવસ્થાઓ પર સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળી રહી છે. ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ફરી વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે પાકિસ્તાને ઈંધણના દરોમાં ઘટાડાની જાહેરાત કરી છે.
ઈરાને યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા માટે પોતાના હાઈલી એનરિચ્ડ યુરેનિયમને દૂર કરવા માટે સંમતિ દર્શાવી છે, જેના કારણે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સમજૂતીની સંભાવના વધી છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે સમજૂતી અને ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી બંનેની શક્યતા “50-50” છે.
ભારતમાં પેટ્રોલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર ₹0.87 અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર ₹0.91 નો વધારો થયો છે. નવી દિલ્હીમાં પેટ્રોલનો ભાવ ₹99.51 પ્રતિ લિટર અને ડીઝલનો ભાવ ₹92.49 પ્રતિ લિટર પહોંચી ગયો છે.
પાકિસ્તાને પેટ્રોલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર 6 પાકિસ્તાની રૂપિયા અને હાઈ-સ્પીડ ડીઝલના ભાવમાં 6.80 રૂપિયા ઘટાડવાની જાહેરાત કરી છે.
વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અસ્થિરતા, હોર્મુઝ જળમાર્ગ અંગેની ચિંતા અને સપ્લાય ચેઇન પર દબાણને કારણે આગામી સમયમાં ઈંધણના ભાવમાં વધુ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળી શકે છે.
ભારતમાં સતત બીજી વખત ઈંધણના ભાવમાં વધારો નોંધાતા ગ્રાહકો અને પરિવહન ક્ષેત્ર પર દબાણ વધ્યું છે. તેલ કંપનીઓ દ્વારા જાહેર કરાયેલા નવા દરો મુજબ દિલ્હીમાં પેટ્રોલ ₹99.51 પ્રતિ લિટર અને ડીઝલ ₹92.49 પ્રતિ લિટર વેચાઈ રહ્યું છે.
મુંબઈ, કોલકાતા અને ચેન્નાઈ સહિતના મહાનગરોમાં પણ ભાવમાં વધારો નોંધાયો છે. પરિવહન કંપનીઓએ જણાવ્યું કે ડીઝલ મોંઘું થતાં માલવહન ખર્ચ વધશે, જેનો અસર ખાદ્યપદાર્થો, કૃષિ ઉત્પાદનો અને દૈનિક વપરાશની વસ્તુઓના ભાવ પર પડી શકે છે.
વિશ્લેષકો મુજબ ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાતી કાચા તેલથી પૂર્ણ કરે છે, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં વધારો સીધો ઘરેલુ ઈંધણના ભાવ પર અસર કરે છે.
ઈરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયલ વચ્ચે વધતા તણાવના કારણે વૈશ્વિક તેલ બજાર પ્રભાવિત થયું છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પરિવહન માર્ગોમાંનો એક છે અને ત્યાં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા સપ્લાય પર અસર કરી શકે છે.
બજાર વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો સૈન્ય તણાવ વધે અથવા તેલ સપ્લાયમાં વિક્ષેપ આવે તો કાચા તેલના ભાવ વધુ વધી શકે છે, જેનો સીધો અસર ભારત જેવા આયાત આધારિત દેશો પર પડશે.
ભારત સરકાર હાલ બજારની સ્થિતિ પર નજર રાખી રહી છે, જોકે ઈંધણના સતત વધતા ભાવોથી મોંઘવારી પર વધારાનું દબાણ આવવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
પાકિસ્તાન સરકારે જણાવ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કેટલીક સ્થિરતા અને વિનિમય દરમાં સુધારાના કારણે ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડો શક્ય બન્યો છે. તેમ છતાં દેશ હજુ પણ આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે અને ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર છે.
આર્થિક વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાનમાં ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડાનો હેતુ ઘરેલુ મોંઘવારીને નિયંત્રિત કરવો અને જનતાને રાહત આપવાનો પણ છે.
ભારતમાં ઈંધણના વધતા ભાવોનો અસર માત્ર વાહનચાલકો પૂરતો મર્યાદિત નથી. પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘા થતાં પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થાય છે, જેના કારણે ખાદ્યપદાર્થો, બાંધકામ સામગ્રી અને અન્ય જરૂરી વસ્તુઓના ભાવ પર અસર પડે છે.
વિશેષ કરીને ડીઝલના ભાવમાં વધારો કૃષિ ક્ષેત્ર માટે ચિંતાનો વિષય માનવામાં આવે છે, કારણ કે ટ્રેક્ટર, સિંચાઈ પંપ અને માલવહનમાં ડીઝલનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું છે કે જો વૈશ્વિક કાચા તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા સ્તરે રહે તો ભારતમાં રિટેલ મોંઘવારી દર પર વધારાનું દબાણ આવી શકે છે.
વધતા ઈંધણ ખર્ચ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે ઔદ્યોગિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે દેશભરમાં 100 નવા ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પાર્ક વિકસાવવાની યોજના જાહેર કરી છે.
સરકારે જણાવ્યું કે આ પહેલનો હેતુ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવો, રોકાણ આકર્ષવું અને રોજગારના નવા અવસર ઊભા કરવાનો છે. આ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પાર્કોને લોજિસ્ટિક્સ, નિકાસ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આધુનિક ઔદ્યોગિક સુવિધાઓ સાથે જોડવામાં આવશે.
ઉદ્યોગ વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો આ યોજના અસરકારક રીતે અમલમાં આવશે તો ભારતની મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા વધારી શકે છે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં દેશની ભૂમિકા મજબૂત બની શકે છે.
તેમ છતાં ઉદ્યોગ ક્ષેત્રના પ્રતિનિધિઓનું કહેવું છે કે ઊર્જા ખર્ચમાં વધારો ઉત્પાદન ખર્ચને પણ અસર કરી શકે છે, જેના કારણે ઔદ્યોગિક વિકાસ અને મોંઘવારી નિયંત્રણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂર રહેશે.
વૈશ્વિક રોકાણકારો અને ઊર્જા કંપનીઓ હાલમાં મિડલ ઈસ્ટની પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે, ખાસ કરીને હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર, જ્યાંથી વિશ્વના મોટા હિસ્સાનું તેલ પસાર થાય છે.
વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ઓછો થાય તો તેલ બજારમાં સ્થિરતા પાછી આવી શકે છે. પરંતુ ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ વધુ બગડે તો કાચા તેલના ભાવમાં વધુ વધારો થઈ શકે છે.
તેનો અસર એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકા સહિત વિશ્વની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ પર પડી શકે છે.
ભારતમાં ઈંધણના નવા ભાવોથી ખાનગી વાહનચાલકો, ટેક્સી ઓપરેટરો, ટ્રક કંપનીઓ અને બસ સેવાઓના સંચાલન ખર્ચમાં વધારો થયો છે.
ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં પહેલેથી જ ઊંચા કરના કારણે ઈંધણ મોંઘું છે અને ગ્રાહકો સરકાર દ્વારા કર રાહત અથવા અન્ય પગલાંની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાનમાં ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડાથી ગ્રાહકોને તાત્કાલિક રાહત મળી છે, જોકે ત્યાં આર્થિક અસ્થિરતા અને મોંઘવારી હજુ પણ મોટા પડકાર તરીકે યથાવત છે.
ઊર્જા વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે આગામી કેટલાક અઠવાડિયા વૈશ્વિક તેલ બજાર માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ ઘટે અને તેલ સપ્લાય સ્થિર રહે તો ભાવમાં સ્થિરતા આવી શકે છે.
પરંતુ જો ભૂ-રાજકીય તણાવ વધુ વધે તો ભારત સહિત અનેક દેશોમાં ઈંધણ અને મોંઘવારીનું દબાણ વધુ વધી શકે છે. વૈશ્વિક બજારો હાલમાં તેલ સપ્લાય, અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેઇનની સ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે.
