અમેરિકી ડોલરના સંદર્ભમાં કોઈપણ દેશની અર્થવ્યવસ્થાનું કદ નૉમિનલ જીડીપી વૃદ્ધિ અને તેની કરન્સીના ડોલર સામેના વિનિમય દર સહિત અનેક પરિબળો પર આધારિત હોય છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા સતત ઝડપી ગતિએ આગળ વધી રહી છે, પરંતુ અમેરિકી ડોલરમાં માપવામાં આવતી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાઓની રેન્કિંગમાં ભારત છઠ્ઠા સ્થાને પહોંચી ગયું છે. આ ફેરફાર પાછળ આર્થિક વૃદ્ધિની ગતિ ઉપરાંત ભારતીય રૂપિયાની નબળાઈ, ડોલરની મજબૂતી, નૉમિનલ જીડીપીમાં ફેરફાર અને રાષ્ટ્રીય આવકના નવા આંકડા જેવા અનેક પરિબળો જવાબદાર છે. સરકારે રાજ્યસભામાં આ અંગે સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી છે.
નાણાં રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ જણાવ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ એટલે કે IMFના એપ્રિલ 2026ના World Economic Outlook અહેવાલ અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે ભારતની નૉમિનલ જીડીપી આશરે 3.92 ટ્રિલિયન અમેરિકી ડોલર આંકવામાં આવી છે. આ આધારે ભારત વિશ્વની છઠ્ઠી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, વૈશ્વિક આર્થિક રેન્કિંગ સમજવા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે IMFની આ સરખામણી અમેરિકી ડોલરમાં નૉમિનલ જીડીપીના આધારે કરવામાં આવે છે. એટલે કે દેશની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા વધતી હોવા છતાં તેની ડોલર આધારિત રેન્કિંગ પર તેની કરન્સીના વિનિમય મૂલ્યનો મોટો પ્રભાવ પડી શકે છે.
જો કોઈ દેશની કરન્સી ડોલરની સરખામણીએ નબળી પડે, તો સ્થાનિક કરન્સીમાં માપવામાં આવેલી જીડીપીને ડોલરમાં રૂપાંતરિત કરતી વખતે તેનું કદ તુલનાત્મક રીતે ઓછું દેખાઈ શકે છે. આ કારણે ભારતની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ વધવા છતાં અમેરિકી ડોલરમાં તેની જીડીપી અને વૈશ્વિક રેન્કિંગ પર રૂપિયાની નબળાઈનો પ્રભાવ પડ્યો છે.
પંકજ ચૌધરીએ રાજ્યસભામાં જણાવ્યું કે દેશોની રેન્કિંગ અનેક કારણોથી બદલાઈ શકે છે. તેમાં આર્થિક વિકાસ દર, વિનિમય દરોમાં ઉતાર-ચઢાવ, ફુગાવો અને કિંમતોની અસર, રાષ્ટ્રીય ખાતાઓની ગણતરીમાં સુધારા તથા અન્ય મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓના કદ અને વિકાસમાં ફેરફારનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતની રેન્કિંગમાં ફેરફારનું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ જીડીપીની નવી શ્રેણી પણ માનવામાં આવે છે. 2022-23ને આધાર વર્ષ માનીને તૈયાર કરવામાં આવેલી નવી રાષ્ટ્રીય આવક શ્રેણી અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ભારતની નૉમિનલ જીડીપી 345.47 ટ્રિલિયન રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવી છે.
નવી શ્રેણીમાં જીડીપીના અંદાજ અને આંકડાઓની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. જૂના આંકડાઓની સરખામણીએ નવી શ્રેણીના આધારે નૉમિનલ અર્થવ્યવસ્થાનું કદ અલગ દેખાય છે. આવા સુધારાઓની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી અને ડોલર આધારિત રેન્કિંગ પર પણ પડી શકે છે.
જોકે, રેન્કિંગમાં એક સ્થાનનો ઘટાડો થયો હોવાનો અર્થ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા સંકોચાઈ ગઈ છે એવો નથી. ભારતની કુલ આર્થિક ક્ષમતા અને ઉત્પાદનનું કદ અગાઉના વર્ષોની સરખામણીએ વધ્યું છે. વર્ષ 2019માં ભારત આશરે 2.94 ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થવ્યવસ્થા સાથે વિશ્વની પાંચમી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બન્યું હતું. ત્યારબાદ પણ દેશની જીડીપીમાં વૃદ્ધિ ચાલુ રહી છે.
ભારતીય રૂપિયામાં આવેલી નબળાઈ પણ ડોલર આધારિત જીડીપી માટે મહત્વપૂર્ણ પરિબળ રહી છે. સરકાર દ્વારા શેર કરવામાં આવેલા આંકડા અનુસાર, અમેરિકી ડોલરની સરખામણીએ રૂપિયાનું સરેરાશ વિનિમય મૂલ્ય નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં 74.23 રૂપિયા પ્રતિ ડોલર હતું, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં વધીને 88.31 રૂપિયા પ્રતિ ડોલર થયું.
ભારતની જીડીપીને અમેરિકી ડોલરમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે ત્યારે રૂપિયાની નબળાઈની સીધી અસર જોવા મળે છે. સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન અને આવક વધવા છતાં નબળો વિનિમય દર ડોલરમાં અર્થવ્યવસ્થાના કદને અસર કરી શકે છે. તેથી નૉમિનલ ડોલર જીડીપી રેન્કિંગને કોઈ દેશની આર્થિક તાકાતનું એકમાત્ર માપદંડ માની શકાય નહીં.
સરકારનું કહેવું છે કે વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ફેરફાર છતાં ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની મૂળભૂત સ્થિતિ મજબૂત રહી છે. ભારત વિશ્વની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ કરનારા દેશોમાં સામેલ છે. સ્થાનિક માંગ, માળખાગત સુવિધાઓમાં રોકાણ, ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા અને સેવાઓના વિસ્તરણ જેવા ક્ષેત્રો આર્થિક વૃદ્ધિને ટેકો આપી રહ્યા છે.
ફિચ રેટિંગ્સે પણ ભારતની સોવરેન રેટિંગ BBB- પર જાળવી રાખીને આઉટલુકને સ્ટેબલ રાખ્યો છે. એજન્સીએ ભારતની મજબૂત વૃદ્ધિ સંભાવનાઓ અને તુલનાત્મક રીતે મજબૂત બાહ્ય નાણાકીય સ્થિતિને તેના મુખ્ય સકારાત્મક પરિબળોમાં સામેલ કર્યા છે.
