ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) અને યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) એ પૃથ્વી અવલોકન મિશનો માટે સંયુક્ત સહકારને મજબૂત બનાવવાના હેતુથી નવું કરાર સહી કર્યું છે. આ કરાર હેઠળ બંને એજન્સીઓ સંયુક્ત રીતે કેલિબ્રેશન, વેલિડેશન પ્રવૃત્તિઓ અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ પર કામ કરશે, જેથી પૃથ્વી સંબંધિત ડેટા અને સંશોધનની ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતા વધુ સુધારી શકાય.
આ કરાર 4 માર્ચે વર્ચ્યુઅલ રીતે સહી કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં ISROના સાયન્ટિફિક સેક્રેટરી એમ. ગણેશ પિલ્લઈ અને ESAની ડિરેક્ટર ઓફ અર્થ ઑબ્ઝર્વેશન સિમોનેટા ચેલી સામેલ રહ્યા હતા. આ સહકારનો હેતુ પૃથ્વી વિજ્ઞાન, પર્યાવરણ મોનિટરિંગ અને અંતરિક્ષ આધારિત સંશોધન જેવા ક્ષેત્રોમાં બંને એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતી અને ટેકનોલોજીનું આદાનપ્રદાન મજબૂત બનાવવાનો છે.
ISRO અને ESA વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતો સહકાર
ભારત અને યુરોપની અંતરિક્ષ એજન્સીઓ વચ્ચેનો સહકાર નવો નથી. બંને સંસ્થાઓએ પ્રથમ વખત 1978માં ભાગીદારી શરૂ કરી હતી, જેને પછી 2002માં ફરીથી નવીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તાજેતરનું આ કરાર આગામી અંતરિક્ષ મિશનો સાથે જોડાયેલા ડેટા શેરિંગ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને વધુ મજબૂત બનાવવાનો ઉદ્દેશ ધરાવે છે.
ESAના FLEX મિશન માટે સહકારનું મહત્વ
આ સહકાર ખાસ કરીને ESAના આવનારા FLEX (Fluorescence Explorer) મિશન માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ મિશન પૃથ્વી પરની વનસ્પતિ દ્વારા ઉત્સર્જિત થતી ફ્લુઓરેસેન્સ સિગ્નલને માપવા માટે રચાયેલ છે. આ ડેટાના આધારે વૈજ્ઞાનિકો સમજી શકશે કે છોડ પ્રકાશ સંશ્લેષણ (Photosynthesis) કેટલા અસરકારક રીતે કરી રહ્યા છે.
આ મિશન દ્વારા પ્રાપ્ત થનારી માહિતીના આધારે વૈજ્ઞાનિકોને વનસ્પતિના આરોગ્યનું મૂલ્યાંકન, હવામાન પરિવર્તનના પ્રભાવને સમજવું, કૃષિ અને પર્યાવરણ મોનિટરિંગમાં સુધારો લાવવો તેમજ કાર્બન સાયકલ (Carbon Cycle) સંબંધિત સંશોધન આગળ વધારવા મદદ મળશે.
ટેકનિકલ સહકારનો માળખો
આ ભાગીદારી હેઠળ ISRO અને ESA અનેક ટેકનિકલ ક્ષેત્રોમાં સંયુક્ત રીતે કાર્ય કરશે. બંને એજન્સીઓ સેટેલાઇટ ડેટાની કેલિબ્રેશન અને વેલિડેશન પ્રક્રિયાઓ કરશે અને પૃથ્વી અવલોકન સાથે જોડાયેલા સંયુક્ત વૈજ્ઞાનિક સંશોધન હાથ ધરશે. તેમાં ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન અને ટ્રેકિંગ નેટવર્કના સહયોગનો પણ સમાવેશ થશે. સાથે સાથે ડેટા વિશ્લેષણ અને મિશન સપોર્ટમાં પણ સહકાર આપવામાં આવશે.
આ પગલાં અંતરિક્ષ આધારિત પૃથ્વી અવલોકન સિસ્ટમમાંથી મળતા ડેટાની ચોકસાઈ અને વિશ્વસનીયતા વધારવાના હેતુથી લેવામાં આવી રહ્યા છે.
ESAએ અગાઉ ભારતના મુખ્ય મિશનો જેમ કે ચંદ્રયાન અને આદિત્ય L1 માટે ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન અને ટ્રેકિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડ્યો હતો. બીજી તરફ ISROએ પણ પોતાની ડીપ સ્પેસ એન્ટેના સુવિધા દ્વારા અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય મિશનોને ટેકનિકલ સહકાર આપ્યો છે.
વિશેષજ્ઞોના કહેવા મુજબ આ કરાર ભવિષ્યમાં પૃથ્વી અવલોકન સાથે જોડાયેલા અનેક મહત્વપૂર્ણ મિશનોને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે અને હવામાન પરિવર્તન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને કૃષિ સંશોધન સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. તેઓનું કહેવું છે કે ભારત અને યુરોપ વચ્ચેનો આ સહકાર અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનમાં વધતા વૈશ્વિક સહકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
