કોલકાતાના મોમિનપુર વિસ્તારમાં લગભગ છ દાયકાથી ચાલી આવતી જન્માષ્ટમીની પરંપરામાં આ વર્ષે ફેરફાર થયો છે. જે આયોજનની શરૂઆત મુસ્લિમ સમુદાય સાથે જોડાયેલા સામાજિક કાર્યકર મોહમ્મદ કાશિમે કરી હોવાનું જણાવાય છે અને જેમાં વર્ષોથી હિંદુ તથા મુસ્લિમ સમુદાયના લોકો સાથે મળીને જન્માષ્ટમી ઉજવતા હતા, તેનું સંચાલન આ વર્ષે માત્ર હિંદુ સમુદાયના લોકો કરશે. આયોજન સમિતિમાંથી મુસ્લિમ સભ્યોને બહાર રાખવામાં આવ્યા હોવાની માહિતી સામે આવ્યા બાદ આ મામલો ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ આયોજન કોલકાતાના પોર્ટ વિસ્તારમાં ભુકૈલાશ રોડ અને હુસૈન શાહ રોડના ચોરાહા નજીક થાય છે અને આ વર્ષે તેનું 58મું આયોજન હોવાનું જણાવાયું છે.
સ્થાનિક લોકો અને આયોજન સાથે જોડાયેલા જૂના સભ્યોના જણાવ્યા અનુસાર, આ જન્માષ્ટમી આયોજનની શરૂઆત લગભગ છ દાયકા પહેલાં મોહમ્મદ કાશિમ નામના મુસ્લિમ સામાજિક કાર્યકરે કરી હતી. સમય જતાં આયોજન થોડું નબળું પડ્યું, પરંતુ 2011 પછી મુસ્લિમ યુવાઓના એક જૂથે તેને ફરી સક્રિય કર્યું. ત્યારબાદ અનેક વર્ષો સુધી અહીં હિંદુ અને મુસ્લિમ સમુદાયના લોકો સાથે મળીને જન્માષ્ટમીનું આયોજન કરતા રહ્યા. આયોજન સમિતિમાં લગભગ 20 સભ્યો રહેતા હતા, જેમાં આશરે અડધા સભ્યો મુસ્લિમ સમુદાયના હતા. પૂજા-પાઠથી લઈને પ્રસાદ વિતરણ અને આયોજનની અન્ય વ્યવસ્થાઓમાં બંને સમુદાયોની ભાગીદારી રહેતી હતી.
જૂના આયોજકોના જણાવ્યા અનુસાર, અગાઉના વર્ષોમાં જન્માષ્ટમીનું આ આયોજન સ્થાનિક સ્તરે સાંપ્રદાયિક સૌહાર્દના ઉદાહરણ તરીકે જોવામાં આવતું હતું. મુસ્લિમ સમુદાયના લોકો આયોજનની વ્યવસ્થાઓમાં ભાગ લેતા અને હિંદુ શ્રદ્ધાળુઓ સાથે મળીને ધાર્મિક કાર્યક્રમ આગળ વધારતા. આયોજન દરમિયાન પ્રસાદનું વિતરણ પણ કરવામાં આવતું હતું અને જન્માષ્ટમી સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો નિર્ધારિત રીતે કરાવવામાં આવતા હતા. આ કારણે મોમિનપુરના આ આયોજનની અન્ય ધાર્મિક આયોજનો કરતાં અલગ ઓળખ બની હતી.
પરંતુ આ વર્ષે આયોજનની વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર થયો છે. આયોજન સમિતિ સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકોના જણાવ્યા અનુસાર, હવે સમિતિમાં મુસ્લિમ સભ્યોને સામેલ કરવામાં આવ્યા નથી અને જન્માષ્ટમી કાર્યક્રમનું સંચાલન માત્ર હિંદુ સમુદાયના લોકો કરશે. આયોજન સાથે જોડાયેલા ભાજપના પૂર્વ ઉમેદવાર રાકેશ સિંહે પણ જણાવ્યું છે કે આ વર્ષે કાર્યક્રમ માત્ર હિંદુઓ દ્વારા આયોજિત કરવામાં આવશે. તેમનો તર્ક છે કે જન્માષ્ટમી હિંદુ ધર્મનો તહેવાર છે અને ધાર્મિક આયોજનનું સંચાલન હિંદુ સમુદાયના લોકોએ જ કરવું જોઈએ.
રાકેશ સિંહના જણાવ્યા અનુસાર, અન્ય ધર્મોના લોકો જન્માષ્ટમીના પંડાલમાં આવી શકે છે, પરંતુ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓના સંચાલનની જવાબદારી હિંદુ સમુદાયની હોવી જોઈએ. તેમણે તેને પોતાની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓની સુરક્ષા સાથે જોડ્યું છે. બીજી તરફ, અગાઉના આયોજન સાથે જોડાયેલા મુસ્લિમ સભ્યોનું કહેવું છે કે તેઓ વર્ષોથી આ કાર્યક્રમમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવતા આવ્યા છે અને સમિતિમાં હિંદુ તથા મુસ્લિમ બંને સમુદાયના લોકો સામેલ રહેતા હતા. આ વર્ષે મુસ્લિમ સભ્યોને સમિતિથી અલગ કરવામાં આવવું તેમના માટે મોટો ફેરફાર છે.
આ આયોજન સાથે જોડાયેલા જૂના સભ્ય મોહમ્મદ આલમે જણાવ્યું કે 2011થી મુસ્લિમ યુવાઓની પણ આયોજનમાં સક્રિય ભૂમિકા રહી છે. તેમના અનુસાર, લગભગ 20 સભ્યોની સમિતિમાં અડધા સભ્યો મુસ્લિમ રહેતા હતા. તમામ લોકો સાથે મળીને કાર્યક્રમનું આયોજન કરતા, પ્રસાદનું વિતરણ કરતા અને જન્માષ્ટમીના ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો પૂર્ણ કરાવવામાં સહયોગ આપતા. આ વર્ષે સમિતિમાંથી મુસ્લિમ ચહેરાઓ હટાવવામાં આવવાને તેમણે આયોજનની જૂની વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર ગણાવ્યો છે.
કાર્યક્રમ સ્થળે આ વર્ષે તૈયારીઓ પણ શરૂ થઈ ગઈ છે. અહેવાલો અનુસાર ત્યાં કેસરી અને સફેદ રંગનો મોટો પંડાલ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. પંડાલ નિર્માણ અને આયોજનની વ્યવસ્થાને લઈને આયોજકો દ્વારા તૈયારીઓ કરવામાં આવી રહી છે. આયોજન સ્થળને શણગારવામાં આવી રહ્યું છે અને જન્માષ્ટમીના અવસરે શ્રદ્ધાળુઓના આગમનની તૈયારી પણ કરવામાં આવી રહી છે.
મોમિનપુરનું આ આયોજન એટલા માટે પણ મહત્વનું માનવામાં આવે છે કારણ કે તે કોલકાતાના એવા સામાજિક માળખા સાથે જોડાયેલું રહ્યું છે, જ્યાં અલગ-અલગ સમુદાયોના લોકો અનેક ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક આયોજનોમાં એકબીજાની ભાગીદારી જોતા આવ્યા છે. છ દાયકાના લાંબા ઇતિહાસમાં આ જન્માષ્ટમી કાર્યક્રમનું સ્વરૂપ અનેક વખત બદલાયું, પરંતુ હિંદુ-મુસ્લિમ ભાગીદારી તેની મુખ્ય ઓળખ રહી. હવે સમિતિની રચનામાં ફેરફાર બાદ આ જૂનું સ્વરૂપ સમાપ્ત થવાની ચર્ચા થઈ રહી છે.
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા અનુસાર, આ આયોજનનો ઇતિહાસ માત્ર ધાર્મિક ઉત્સવ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. તે વિસ્તારના લોકોની સામૂહિક ભાગીદારીનો પણ એક ભાગ હતો. મુસ્લિમ સમુદાયના લોકોએ આયોજનની શરૂઆત કરવામાં ભૂમિકા ભજવી અને પછીના વર્ષોમાં હિંદુ સમુદાયના લોકો સાથે મળીને તેને આગળ વધાર્યું. આ કારણે કાર્યક્રમ સ્થાનિક સ્તરે અલગ ઓળખ બનાવવામાં સફળ રહ્યો. હવે આયોજનનું સંચાલન માત્ર હિંદુ સમુદાયના હાથમાં જવાની વાત સામે આવ્યા બાદ જૂના આયોજકો અને સ્થાનિક લોકો વચ્ચે આ મુદ્દે અલગ-અલગ મતો પણ સામે આવી રહ્યા છે.
આ ફેરફાર એવા સમયે થયો છે જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં ધાર્મિક આયોજનો અને સાંસ્કૃતિક ઓળખને લઈને રાજકીય ચર્ચા ચાલી રહી છે. તાજેતરમાં વિશ્વ હિંદુ પરિષદ તરફથી દુર્ગા પૂજા સમિતિઓને આયોજનમાં હિંદુ સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓને પ્રાથમિકતા આપવાની સલાહ આપવામાં આવી હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા હતા. આવા માહોલમાં મોમિનપુરના જન્માષ્ટમી આયોજનમાં થયેલો ફેરફાર રાજકીય અને સામાજિક બંને દૃષ્ટિએ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
આ સમગ્ર મામલામાં એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ પણ છે કે જે આયોજનની શરૂઆત મુસ્લિમ સામાજિક કાર્યકર સાથે જોડાયેલી હોવાનું જણાવાય છે, તેમાં હવે મુસ્લિમ સમુદાયની આયોજન સમિતિમાં ભાગીદારી સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. લગભગ છ દાયકાના સમયગાળામાં કોઈ ધાર્મિક આયોજનનું સ્વરૂપ આ રીતે બદલાવું સ્થાનિક ઇતિહાસ અને સામાજિક સંબંધોની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
આયોજકોના એક વર્ગનું કહેવું છે કે ધાર્મિક તહેવારોના સંચાલનનો અધિકાર તે જ સમુદાય પાસે હોવો જોઈએ, જેનો તે તહેવાર છે. બીજી તરફ, જૂના આયોજન સાથે જોડાયેલા લોકો તેને વર્ષોથી ચાલતી સંયુક્ત ભાગીદારીના અંત તરીકે જોઈ રહ્યા છે. આ કારણે આ વખતે મોમિનપુરની જન્માષ્ટમી માત્ર ધાર્મિક ઉત્સવ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ચર્ચાનો વિષય પણ બની છે.
કોલકાતાના આ વિસ્તારમાં જન્માષ્ટમી દરમિયાન દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં લોકો કાર્યક્રમ સ્થળે પહોંચતા રહ્યા છે. આ વર્ષે પણ આયોજનની તૈયારીઓ ચાલુ છે અને પંડાલ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે આયોજનનું સંચાલન અને સમિતિની રચના અગાઉના વર્ષોથી અલગ રહેશે. કાર્યક્રમમાં અન્ય સમુદાયોના લોકોના પ્રવેશ અંગે પણ આયોજકો તરફથી અલગ-અલગ વાતો સામે આવી છે. અહેવાલ અનુસાર, આયોજન સાથે જોડાયેલા લોકોએ જણાવ્યું છે કે અન્ય ધર્મોના લોકો પંડાલમાં આવી શકે છે, પરંતુ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન હિંદુ સમુદાય કરશે.
જન્માષ્ટમી 2026માં દેશભરમાં 4 સપ્ટેમ્બરે મનાવવામાં આવશે. કોલકાતા સહિત પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ મંદિરો અને પૂજા પંડાલોમાં તેની તૈયારીઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. આવા સમયે મોમિનપુરના આ જૂના આયોજનમાં થયેલો ફેરફાર ચર્ચામાં છે.
કુલ મળીને, કોલકાતાના મોમિનપુરમાં લગભગ છ દાયકાના જૂના જન્માષ્ટમી આયોજનનું સ્વરૂપ આ વર્ષે બદલાયું છે. મુસ્લિમ સામાજિક કાર્યકર મોહમ્મદ કાશિમ સાથે જોડાયેલી હોવાનું જણાવાતી આ પરંપરામાં લાંબા સમય સુધી મુસ્લિમ અને હિંદુ સમુદાયના લોકોની સંયુક્ત ભાગીદારી રહી. 2011 પછી મુસ્લિમ યુવાઓએ પણ આયોજનને ફરી સક્રિય કરવામાં ભૂમિકા ભજવી અને સમિતિમાં મુસ્લિમ સભ્યોની નોંધપાત્ર ભાગીદારી રહી. હવે 2026માં આયોજન સમિતિને માત્ર હિંદુ સભ્યો સાથે સંચાલિત કરવાનો નિર્ણય સામે આવ્યો છે. આ ફેરફારને કારણે કોલકાતાની જૂની સાંઝી સંસ્કૃતિ, ધાર્મિક આયોજન અને સામુદાયિક ભાગીદારીને લઈને નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
