દિસેમ્બર 2025માં સંપર્ક તૂટી જતાં અને તેને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટેના અનેક પ્રયાસો નિષ્ફળ જતા, NASAએ તેના Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN) મિશનના સત્તાવાર સમાપનની જાહેરાત કરી છે. લગભગ 11 વર્ષ સુધી મંગળ ગ્રહનો અભ્યાસ કરનાર આ ઓર્બિટર હવે કાયમ માટે નિષ્ક્રિય બની ગયો છે.
MAVEN મિશનનું પ્રક્ષેપણ NASAએ નવેમ્બર 2013માં કર્યું હતું અને સપ્ટેમ્બર 2014માં તે સફળતાપૂર્વક મંગળ ગ્રહની કક્ષામાં પહોંચ્યું હતું. મિશનનો મુખ્ય હેતુ એ સમજવાનો હતો કે અબજો વર્ષ પહેલાં તુલનાત્મક રીતે ગરમ અને ભેજવાળા વાતાવરણ ધરાવતો મંગળ સમય જતાં સુકો અને ઠંડો કેવી રીતે બન્યો.
ગત એક દાયકાથી વધુ સમય દરમિયાન આ અવકાશયાને મંગળના ઉપરના વાતાવરણ, હવામાન પરિવર્તન અને સૌર પ્રવૃત્તિઓના પ્રભાવ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ માહિતી એકત્રિત કરી હતી. મિશનમાંથી પ્રાપ્ત થયેલી માહિતીથી વૈજ્ઞાનિકોને ગ્રહના વિકાસ અને તેના વાતાવરણમાં થયેલા ફેરફારોને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ મળી હતી.
NASAના જણાવ્યા અનુસાર, 6 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ MAVEN તેના નિયમિત કક્ષીય ચક્ર દરમિયાન મંગળ ગ્રહની પાછળ ગયો હતો. આ પ્રક્રિયા સામાન્ય હતી અને દરેક વખતની જેમ અવકાશયાન ગ્રહની બીજી બાજુમાંથી બહાર આવ્યા બાદ ફરી સંપર્ક સ્થાપિત થવાનો હતો.
પરંતુ આ વખતે એવું થયું નહોતું. NASAના Deep Space Networkને, જે વિશ્વભરમાં આવેલા મોટા રેડિયો એન્ટેના નેટવર્ક દ્વારા અવકાશયાનો સાથે સંપર્ક જાળવે છે, MAVEN તરફથી કોઈ સંકેત મળ્યો નહોતો. ત્યારબાદ વૈજ્ઞાનિકોએ સતત સંપર્ક સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ કોઈ પ્રતિસાદ મળ્યો નહીં.
સંપર્ક તૂટ્યા બાદ NASAએ ફેબ્રુઆરી 2026માં સમસ્યાનું કારણ જાણવા માટે વિશેષ સમીક્ષા સમિતિની રચના કરી હતી. ઘણા મહિનાની તપાસ બાદ એજન્સીએ નિષ્કર્ષ આપ્યો કે અવકાશયાનને પુનઃસક્રિય કરવું શક્ય નથી.
તપાસ દરમિયાન પ્રાપ્ત મર્યાદિત ટેલિમેટ્રી ડેટામાંથી સંકેત મળ્યો કે MAVENની પરિભ્રમણ ગતિ અચાનક વધી ગઈ હતી. સામાન્ય સ્થિતિની તુલનામાં વધુ ઝડપથી ફરવાના કારણે યાનની બેટરીઓ પર વધારાનો દબાણ આવ્યો અને ઊર્જા ઝડપથી ઘટવા લાગી.
NASAનું માનવું છે કે બેટરીનું સ્તર ખૂબ ઓછું થઈ જતાં કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ કાર્યરત રહી નહોતી. તેના પરિણામે અવકાશયાન પૃથ્વી સુધી કોઈ સંકેત મોકલી શક્યું નહોતું અને સંપર્ક સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો.
MAVEN મિશનને મંગળ સંશોધનના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ મિશને પ્રથમ વખત સીધા પુરાવા સાથે દર્શાવ્યું હતું કે સૂર્યમાંથી આવતા આવેશિત કણો મંગળના ઉપરના વાતાવરણની વાયુઓને ધીમે ધીમે અવકાશમાં લઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં “સ્પટરિંગ” કહેવામાં આવે છે.
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ જ પ્રક્રિયા મંગળના ઘન વાતાવરણના ધીમે ધીમે ક્ષયનું એક મુખ્ય કારણ બની હતી. ઉપરાંત, મિશને મંગળ પર જોવા મળતી વિવિધ પ્રકારની ઓરોરા પ્રવૃત્તિઓનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને ગ્રહના ચુંબકીય વાતાવરણ પર સૌર તોફાનોના પ્રભાવને સમજવામાં મદદ કરી હતી.
NASAના જણાવ્યા અનુસાર, અવકાશયાન હવે સક્રિય ન હોવા છતાં, તેના દ્વારા એકત્રિત વિશાળ ડેટાનો ઉપયોગ આગામી વર્ષોમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં થતો રહેશે. તાજેતરમાં MAVENના ડેટાની મદદથી મંગળના વાતાવરણમાં એક નવી અને અગાઉ અજાણી કુદરતી ઘટનાની ઓળખ પણ કરવામાં આવી હતી.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, MAVEN મિશને મંગળ ગ્રહના ઇતિહાસ, તેના વાતાવરણ અને ત્યાં જીવનની સંભાવનાઓને સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. 11 વર્ષ સુધી સતત કાર્યરત રહેલું આ મિશન હવે સમાપ્ત થયું છે, પરંતુ તેની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ ભવિષ્યના મંગળ અભિયાનો અને સંશોધન કાર્ય માટે મહત્વપૂર્ણ આધારરૂપ બની રહેશે
