ભારતીય શેરબજારોમાં સામાન્ય રીતે શનિવાર અને રવિવારે સાપ્તાહિક રજા રહે છે અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) તેમજ બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE) પર ટ્રેડિંગ બંધ રહે છે. જોકે, 1 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ શનિવાર હોવા છતાં NSE અને BSE પર ટ્રેડિંગ પ્રવૃત્તિઓ યોજાતા રોકાણકારો અને બજારના ભાગીદારોમાં પ્રશ્નો ઊભા થયા. જોકે, આ નિયમિત અથવા વાસ્તવિક ટ્રેડિંગ નહોતું, પરંતુ આગામી ટેકનિકલ ફેરફારોના પરીક્ષણ માટે આયોજિત વિશેષ ‘મોક ટ્રેડિંગ સેશન’ હતું.
આ અભ્યાસનો હેતુ ઇક્વિટી કેશ સેગમેન્ટમાં અમલમાં આવનારી નવી ‘ક્લોઝિંગ ઑક્શન સેશન’ (Closing Auction Session-CAS) પ્રણાલીની તૈયારીઓનું મૂલ્યાંકન કરવું અને નવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવ્યા બાદ બજાર સંચાલનમાં કોઈ ટેકનિકલ અડચણ ન આવે તેની ખાતરી કરવી હતો.
નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જે તાજેતરમાં જાહેરાત કરી છે કે તે ઇક્વિટી કેશ સેગમેન્ટમાં ક્લોઝિંગ ઑક્શન સેશન (CAS) અમલમાં મૂકશે. આ વ્યવસ્થા 3 ઓગસ્ટ 2026થી લાઇવ ટ્રેડિંગ પરિસ્થિતિમાં અમલમાં આવશે. ક્લોઝિંગ ઑક્શન સેશનનો હેતુ બજાર બંધ થતી વખતે શેરોના અંતિમ ભાવ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ બનાવવાનો છે.
આ પ્રણાલી દ્વારા બજાર બંધ થાય તે પહેલાં ખરીદદારો અને વેચાણકારોના ઓર્ડરોનું વધુ અસરકારક રીતે મેળાપ કરવામાં આવશે, જેના પરિણામે અંતિમ ક્લોઝિંગ ભાવ વધુ ચોકસાઈથી નક્કી કરી શકાશે. વૈશ્વિક નાણાકીય બજારોમાં આવી વ્યવસ્થાઓ પહેલેથી અમલમાં છે અને બજારની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
NSE દ્વારા જાહેર કરાયેલા સર્ક્યુલર અનુસાર, CAS પ્રણાલીના સફળ અમલ પહેલાં ટેકનિકલ પરીક્ષણ અને બજારના ભાગીદારોની તૈયારી સુનિશ્ચિત કરવી જરૂરી હતી. આ હેતુસર 1 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ મોક ટ્રેડિંગ સેશનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન એક્સચેન્જ, બ્રોકરેજ કંપનીઓ, ટ્રેડિંગ સભ્યો અને અન્ય બજારના ભાગીદારો નવી ટ્રેડિંગ પ્રક્રિયાઓ અને સિસ્ટમ અપગ્રેડનું પરીક્ષણ કરી શક્યા. આ પ્રક્રિયા સંભવિત ટેકનિકલ સમસ્યાઓની ઓળખ અને તેના ઉકેલમાં સહાયરૂપ બને છે, જેથી વાસ્તવિક અમલ દરમિયાન વિક્ષેપની શક્યતા ઘટે.
એક્સચેન્જે તમામ ટ્રેડિંગ સભ્યોને આ અભ્યાસમાં સક્રિય રીતે ભાગ લેવા માટે સલાહ આપી હતી, જેથી નવી વ્યવસ્થા હેઠળ સરળ કામગીરી સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
મોક ટ્રેડિંગ વાસ્તવિક શેરબજાર ટ્રેડિંગનું સિમ્યુલેટેડ અથવા પરીક્ષણ સ્વરૂપ છે. તેમાં ભાગીદારો ખરીદી અને વેચાણના ઓર્ડરો નોંધાવે છે, પરંતુ આ વ્યવહારોમાં વાસ્તવિક નાણાંનો ઉપયોગ થતો નથી. તેનો મુખ્ય હેતુ ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ, ઓર્ડર પ્રોસેસિંગ, ડેટા ફ્લો અને ટેકનિકલ માળખાનું પરીક્ષણ કરવાનો છે.
મોક ટ્રેડિંગ દરમિયાન કરવામાં આવેલા સોદાઓનો રોકાણકારોના વાસ્તવિક પોર્ટફોલિયો અથવા નાણાકીય સ્થિતિ પર કોઈ અસર પડતી નથી. તેને એક પ્રકારની ‘ડ્રાય રન’ પ્રક્રિયા માનવામાં આવે છે, જેમાં સમગ્ર પ્રક્રિયા વાસ્તવિક બજાર જેવી હોય છે, પરંતુ તેમાં કોઈ નાણાકીય જોખમ સામેલ હોતું નથી.
ભારતમાં “મોક ટ્રેડિંગ” શબ્દનો ઉપયોગ બે અલગ સંદર્ભોમાં થાય છે. પ્રથમ, NSE અને BSE જેવા એક્સચેન્જો દ્વારા આયોજિત સત્તાવાર મોક ટ્રેડિંગ સેશન, જેનો હેતુ ટેકનિકલ પરીક્ષણ અને બજાર સંચાલનની તૈયારી કરવાનો હોય છે. તેમાં મુખ્યત્વે બ્રોકરો, ટ્રેડિંગ સભ્યો અને સંસ્થાગત ભાગીદારો સામેલ હોય છે.
બીજું, રિટેલ રોકાણકારો અને નવા ટ્રેડરો માટે ઉપલબ્ધ વર્ચ્યુઅલ અથવા પેપર ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ. આ પ્લેટફોર્મ પર વપરાશકર્તાઓ વાસ્તવિક નાણાં વિના ટ્રેડિંગ વ્યૂહરચનાઓનો અભ્યાસ કરી શકે છે. જોકે આ પ્લેટફોર્મ લાઇવ બજારના ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે, તેમ છતાં તેનો એક્સચેન્જ દ્વારા આયોજિત સત્તાવાર મોક ટ્રેડિંગ અભ્યાસ સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી.
