ભારતીય શેરબજારમાં રોકાણ કરનારાઓ માટે શનિવાર સામાન્ય રીતે રજાનો દિવસ હોય છે, પરંતુ 11 જુલાઈ, 2026ના રોજ સ્થિતિ અલગ રહી. આ દિવસે નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) અને બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE) પર વિશેષ મૉક ટ્રેડિંગ સેશનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું, જે નિયમિત ટ્રેડિંગ સેશન નહોતું પરંતુ ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ, નેટવર્ક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિઝાસ્ટર રિકવરી (Disaster Recovery) વ્યવસ્થાની તપાસ માટે હાથ ધરાયેલ ટેકનિકલ સિમ્યુલેશન અભ્યાસ હતો.
ભારતીય શેરબજાર સામાન્ય રીતે શનિવાર અને રવિવારે બંધ રહે છે. તેથી શનિવારે બજાર ખુલવાના સમાચાર રોકાણકારોમાં રસનું કારણ બન્યા. જોકે, આ વિશેષ સત્ર દરમિયાન કોઈપણ રોકાણકારના વાસ્તવિક નાણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નહોતો અને વાસ્તવિક શેરોની ખરીદી કે વેચાણ પણ કરવામાં આવી નહોતી.
મૉક ટ્રેડિંગ નિયંત્રિત વાતાવરણમાં યોજાતો ટેકનિકલ પરીક્ષણ અભ્યાસ છે, જેમાં એક્સચેન્જો, ટ્રેડિંગ સભ્યો, બ્રોકરેજ કંપનીઓ અને ટેકનિકલ સેવા પ્રદાતાઓ પોતાની સિસ્ટમોની કાર્યક્ષમતાની તપાસ કરે છે. આ અભ્યાસનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ભવિષ્યમાં ટેકનિકલ ખામી, સાયબર ઘટના અથવા અન્ય કોઈ આપાતકાલીન પરિસ્થિતિને કારણે મુખ્ય ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ પ્રભાવિત થાય તો બિઝનેસ કન્ટિન્યુઇટી પ્લાન (Business Continuity Plan) અને ડિઝાસ્ટર રિકવરી (BCP/DR) સિસ્ટમ વિક્ષેપ વિના બજારનું સંચાલન ચાલુ રાખી શકે. આવા પરીક્ષણો વૈશ્વિક નાણાકીય બજારોમાં પણ સમયાંતરે યોજવામાં આવે છે જેથી બજારની વિશ્વસનીયતા અને સંચાલન ક્ષમતા જળવાઈ રહે.
11 જુલાઈ, 2026ના વિશેષ મૉક ટ્રેડિંગ સેશનમાં ઇક્વિટી, ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝ, ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ, કરન્સી ડેરિવેટિવ્ઝ, કોમોડિટી ડેરિવેટિવ્ઝ અને ઇલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસીપ્ટ્સ (Electronic Gold Receipts – EGR) સહિતના મુખ્ય બજાર વિભાગોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ તમામ વિભાગોમાં ટ્રેડિંગ પ્રવૃત્તિઓ માત્ર સિસ્ટમ ટેસ્ટિંગ અને પ્રોસેસ વેલિડેશનના હેતુસર હાથ ધરવામાં આવી હતી.
NSE અને BSEએ અનુક્રમે 8 અને 9 જુલાઈ, 2026ના રોજ અલગ-અલગ સર્ક્યુલર જાહેર કરીને આ વિશેષ મૉક ટ્રેડિંગ સેશન અંગે બજારના ભાગીદારોને જાણકારી આપી હતી. એક્સચેન્જોએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ અભ્યાસ તેમની પ્રાઇમરી સાઇટ તેમજ BCP/DR ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હાથ ધરવામાં આવશે.
NSEએ પોતાના સર્ક્યુલરમાં જણાવ્યું હતું કે આ દરમિયાન ઇક્વિટી કેશ સેગમેન્ટમાં ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન (Closing Auction Session – CAS) સંબંધિત પ્રક્રિયાઓનું પણ પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.
બીજી તરફ, BSEએ ટ્રેડિંગ સભ્યો, ખાસ કરીને થર્ડ-પાર્ટી ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરતા ભાગીદારોને વિવિધ ટ્રેડિંગ પરિસ્થિતિઓ અને સિસ્ટમ કાર્યક્ષમતાની તપાસ માટે આ તકનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપી હતી.
શનિવારે યોજાયેલા આ વિશેષ સત્રને અનેક તબક્કામાં વહેંચવામાં આવ્યો હતો. તેમાં પ્રી-ઓપન પ્રવૃત્તિઓ, ઓર્ડર એન્ટ્રી, ટ્રેડિંગ, સિસ્ટમ સ્વિચઓવર, રી-લોગિન અને અન્ય ટેકનિકલ પરીક્ષણોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. વિગતવાર સમયપત્રક સંબંધિત એક્સચેન્જોએ અગાઉથી જાહેર કર્યું હતું અને તમામ ટ્રેડિંગ સભ્યોને તે મુજબ પોતાની સિસ્ટમોની તપાસ કરવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી.
મૉક ટ્રેડિંગ દરમિયાન કરવામાં આવતા તમામ ઓર્ડર અને ટ્રેડ માત્ર પરીક્ષણનો ભાગ હોય છે. તેનો વાસ્તવિક શેરબજાર અથવા રોકાણકારોના પોર્ટફોલિયો પર કોઈ નાણાકીય પ્રભાવ પડતો નથી. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ન તો વાસ્તવિક શેરોનું હસ્તાંતરણ થાય છે અને ન તો કોઈ પ્રકારનું ચુકવણી અથવા સેટલમેન્ટ કરવામાં આવે છે. તેથી રોકાણકારોના નાણાં અથવા રોકાણ પર કોઈ જોખમ ઊભું થતું નથી.
મૉક ટ્રેડિંગ, જેને પેપર ટ્રેડિંગ અથવા વર્ચ્યુઅલ ટ્રેડિંગ પણ કહેવામાં આવે છે, એ એક સિમ્યુલેટેડ ટ્રેડિંગ વાતાવરણ છે જેમાં ભાગીદારો વાસ્તવિક નાણાંના બદલે વર્ચ્યુઅલ ફંડનો ઉપયોગ કરીને ટ્રેડિંગ પ્રક્રિયાનો અભ્યાસ કરે છે.
આ પ્રણાલી નવા રોકાણકારોને શેરબજારની કાર્યપદ્ધતિ સમજવા, ટ્રેડિંગ વ્યૂહરચનાઓનું પરીક્ષણ કરવા અને ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મનો અનુભવ મેળવવાની તક આપે છે. બીજી તરફ, બ્રોકરેજ ફર્મો, એક્સચેન્જો અને સંસ્થાગત ભાગીદારો તેનો ઉપયોગ પોતાની ટેકનિકલ સિસ્ટમો, જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ અને ટ્રેડિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની વિશ્વસનીયતા તપાસવા માટે કરે છે.
