બિહારની રાજધાની પટનામાં સાયબર અપરાધ અને એક વિદ્યાર્થીનીના શંકાસ્પદ સંજોગોમાં થયેલા મૃત્યુના મામલાએ અનેક ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. કંકરબાગ પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારની 24 વર્ષીય વિદ્યાર્થીની ચાર દિવસથી ગુમ હતી. પરિવારના સભ્યો તેની સતત શોધખોળ કરી રહ્યા હતા અને તેના સુરક્ષિત ઘરે પરત ફરવાની આશા રાખતા હતા. જોકે, ચાર દિવસ બાદ રાજેન્દ્ર નગર ટર્મિનલ નજીક રેલવે ટ્રેક પરથી તેનો મૃતદેહ મળ્યાની માહિતીથી પરિવારને આઘાત લાગ્યો હતો.
પરિવારજનોએ આરોપ લગાવ્યો છે કે વિદ્યાર્થીનીને ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ના નામે ડરાવવામાં આવતી હતી અને કથિત સાયબર અપરાધીઓ સતત ફોન કરીને પૈસાની માગણી કરતા હતા. પરિવારના જણાવ્યા અનુસાર, વિદ્યાર્થીનીના પિતાના બેંક ખાતામાંથી રૂ. 1.5 લાખથી વધુની રકમ અલગ-અલગ ખાતાઓમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હતી. હવે આ મામલે કથિત સાયબર છેતરપિંડી, ધમકીઓ, વિદ્યાર્થીનીના ગુમ થવા અને રેલવે ટ્રેક પરથી મૃતદેહ મળવાની પરિસ્થિતિઓની તપાસ જરૂરી બની છે.
મળતી માહિતી મુજબ, વિદ્યાર્થીની 5 ઑક્ટોબરની સવારે લગભગ 10થી 11 વાગ્યાની વચ્ચે ઘરેથી નીકળી હતી. તેણે પરિવારના સભ્યોને જણાવ્યું હતું કે તે એનઆઈટી નજીક ફોર્મ સંબંધિત કામ માટે જઈ રહી છે. શરૂઆતમાં પરિવારને કોઈ ગંભીર ઘટનાની આશંકા નહોતી. તેમને લાગતું હતું કે કામ પૂરું થયા બાદ તે ઘરે પરત ફરશે.
જોકે, સમય પસાર થવા છતાં તે ઘરે પહોંચી નહોતી. શરૂઆતમાં પરિવારજનોએ વિચાર્યું હતું કે કોઈ જરૂરી કામને કારણે મોડું થયું હશે. પરંતુ સાંજ સુધી તેની કોઈ માહિતી ન મળતાં ચિંતા વધવા લાગી. પરિવારજનોએ તેની સાથે સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને સંબંધીઓ, પરિચિતો તથા મિત્રો પાસેથી પૂછપરછ કરી. તે જઈ શકે તેવી જગ્યાઓ પર પણ તેની શોધખોળ કરવામાં આવી, પરંતુ કોઈ સુરાગ મળ્યો નહોતો.
વિદ્યાર્થીનીનો પત્તો ન લાગતાં પરિવારજનોએ 6 ઑક્ટોબરે કંકરબાગ પોલીસ સ્ટેશનમાં ગુમ થયાની ફરિયાદ નોંધાવી હતી. પરિવારને આશા હતી કે પોલીસ મોબાઇલ ફોનનું લોકેશન, કૉલ ડિટેલ્સ અને અન્ય ટેક્નિકલ પુરાવાઓના આધારે તેની શોધ કરી શકશે.
ચાર દિવસ બાદ રાજેન્દ્ર નગર ટર્મિનલ નજીક રેલવે ટ્રેક પરથી મળેલા મૃતદેહની ઓળખ ગુમ થયેલી વિદ્યાર્થીની તરીકે કરવામાં આવી હતી. હવે તપાસનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે ઘરેથી નીકળ્યા બાદ તે કઈ પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થઈ હતી અને તેના મૃત્યુનું કારણ શું હતું.
પરિવારજનોએ આરોપ લગાવ્યો છે કે વિદ્યાર્થીનીને અલગ-અલગ ફોન નંબર પરથી કૉલ આવતા હતા. કૉલ કરનારા લોકો કથિત રીતે પૈસાની માગણી કરતા હતા અને રકમ નહીં આપવા પર મુશ્કેલી ઊભી કરવાની ધમકી આપતા હતા. પરિવારના જણાવ્યા મુજબ, ક્યારેક લોનની ચુકવણી તો ક્યારેક રિકવરીના નામે દબાણ કરવામાં આવતું હતું. કૉલ કરનારા લોકો દુબઈ અથવા અન્ય રાજ્યોમાંથી સંપર્ક કરતા હોવાનો દાવો પણ કરતા હતા.
પરિવારનું કહેવું છે કે આ કૉલને કારણે વિદ્યાર્થીની પરેશાન હતી અને તેના પર પૈસા અંગે દબાણ હતું. જોકે, કૉલ કરનારા લોકો કોણ હતા, તેઓ ક્યાંથી ફોન કરતા હતા અને તેમનો હેતુ શું હતો, તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી.
આ મામલામાં ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ના નામે ડરાવવાનો આરોપ પણ તપાસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ પ્રકારની સાયબર છેતરપિંડીમાં અપરાધીઓ પોતાને પોલીસ અધિકારી, તપાસ એજન્સીના કર્મચારી અથવા સરકારી વિભાગના પ્રતિનિધિ તરીકે ઓળખાવી લોકોને ડરાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેઓ કોઈ વ્યક્તિનું નામ ગુનાહિત કેસમાં હોવાનો, તેના બેંક ખાતામાં શંકાસ્પદ વ્યવહાર થયો હોવાનો અથવા તેની સામે ધરપકડ વોરંટ જારી થવાનો દાવો કરી શકે છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં અપરાધીઓ પીડિતને સતત ફોન પર રહેવા, પરિવાર સાથે વાત ન કરવા અને અન્ય કોઈને માહિતી ન આપવા કહે છે. ધરપકડ, જેલ, બદનામી અથવા પરિવારને નુકસાન પહોંચાડવાની ધમકીઓ દ્વારા માનસિક દબાણ ઊભું કરવામાં આવી શકે છે. જોકે, આ કેસમાં વિદ્યાર્થીનીને ખરેખર કઈ પ્રકારની ધમકીઓ આપવામાં આવી હતી અને કૉલ કરનારા લોકોએ પોતાને સરકારી એજન્સીના અધિકારી તરીકે રજૂ કર્યા હતા કે નહીં, તે ઉપલબ્ધ માહિતી પરથી સ્પષ્ટ નથી.
પોલીસે એ તપાસવું પડશે કે વિદ્યાર્થીનીને કોઈ નકલી નોટિસ કે સંદેશ મોકલવામાં આવ્યો હતો કે નહીં અને પૈસાની માગણી કોઈ કથિત તપાસ અથવા ધરપકડના નામે કરવામાં આવી હતી કે નહીં.
પરિવારના જણાવ્યા મુજબ, વિદ્યાર્થીનીના પિતાના બેંક ખાતામાંથી રૂ. 1.5 લાખથી વધુની રકમ અલગ-અલગ ખાતાઓમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હતી. આથી બેંકિંગ વ્યવહારોની તપાસ મામલાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની છે.
તપાસમાં રકમ કઈ તારીખે અને કયા સમયે ટ્રાન્સફર થઈ, કયા ખાતાઓમાં પહોંચી અને કયા માધ્યમથી મોકલવામાં આવી તે શોધવું જરૂરી રહેશે. જો વ્યવહાર યુપીઆઈ, ઇન્ટરનેટ બેંકિંગ અથવા અન્ય ડિજિટલ માધ્યમથી થયો હોય, તો સંબંધિત રેકોર્ડથી વ્યવહારની વિગતો મેળવી શકાય છે.
બેંકિંગ રેકોર્ડની સરખામણી વિદ્યાર્થીનીના મોબાઇલ ફોનમાં રહેલા કૉલ રેકોર્ડ અને સંદેશાઓ સાથે કરવાથી તપાસમાં મદદ મળી શકે છે. શંકાસ્પદ કૉલ પછી તરત જ પૈસા ટ્રાન્સફર થયા હતા કે નહીં, તે પણ તપાસી શકાય છે. જે ખાતાઓમાં રકમ પહોંચી હતી, તેમના ખાતાધારકોની ઓળખ, અન્ય વ્યવહારો અને શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓની તપાસથી નાણાં ક્યાં પહોંચ્યા તેની માહિતી મળી શકે છે.
સાયબર છેતરપિંડીમાં અન્ય લોકોનાં બેંક ખાતાઓનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવે છે. આવા ખાતાઓને ‘મ્યુલ એકાઉન્ટ’ કહેવામાં આવે છે. ઠગાઈની રકમ એક ખાતામાંથી બીજા ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરીને વાસ્તવિક અપરાધીઓ સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ બનાવવામાં આવી શકે છે. તેથી તપાસમાં માત્ર રકમ મેળવનાર ખાતાધારકની ઓળખ જ નહીં, પરંતુ ખાતાનો ઉપયોગ કોણે કર્યો અને રકમ આગળ ક્યાં મોકલવામાં આવી તેની પણ તપાસ જરૂરી છે.
જોકે, બેંક ખાતામાંથી રકમ ટ્રાન્સફર થઈ હોવાની માહિતી માત્ર એટલા આધારે એ સાબિત કરતી નથી કે વિદ્યાર્થીની પાસેથી પૈસા કોણે મંગાવ્યા હતા અથવા તેના મૃત્યુમાં કોઈની ભૂમિકા હતી.
વિદ્યાર્થીનીના ભાઈએ આરોપ લગાવ્યો છે કે ગુમ થયાની ફરિયાદ નોંધાવ્યા બાદ પરિવારે પોલીસનો સતત સંપર્ક કર્યો હતો. પરિવારના જણાવ્યા મુજબ, તેમણે વિદ્યાર્થીનીનો મોબાઇલ નંબર અને તેની સાથે સંબંધિત કેટલીક માહિતી પણ પોલીસને આપી હતી. પરિવાર ઇચ્છતો હતો કે મોબાઇલ લોકેશન અને કૉલ ડિટેલ્સની તપાસ કરીને વિદ્યાર્થીની ક્યાં ગઈ હતી અને કયા લોકોના સંપર્કમાં હતી તે શોધવામાં આવે.
પરિવારનું કહેવું છે કે તેની શોધખોળ માટે સમયસર અસરકારક પગલાં લેવાવા જોઈતા હતા. જોકે, ફરિયાદ બાદ પોલીસે કઈ કાર્યવાહી કરી, ટેક્નિકલ તપાસ ક્યારે શરૂ થઈ અને કઈ માહિતીને ચકાસવામાં આવી, તે તપાસનો વિષય છે. પોલીસની બેદરકારી અંગે કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા માટે ફરિયાદનો સમય, સંબંધિત રેકોર્ડ અને પોલીસની કાર્યવાહીનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.
આ ઘટનામાં એક અન્ય મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે વિદ્યાર્થીનીના મૃતદેહની નજીક રેલવે ટ્રેક પરથી એક યુવકનો મૃતદેહ પણ મળ્યો હતો. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ, યુવકની ઓળખની પુષ્ટિ થઈ નહોતી.
પોલીસે યુવકની ઓળખ સ્થાપિત કરવાની સાથે તે વિદ્યાર્થીનીને ઓળખતો હતો કે નહીં તેની પણ તપાસ કરવી પડશે. બંને વચ્ચે સંપર્ક હતો કે નહીં, તેમના મોબાઇલ ફોનમાં એકબીજા સાથે વાતચીતના રેકોર્ડ છે કે નહીં અને ઘટના પહેલાં બંને એક જ સ્થળે હાજર હતા કે નહીં, તે તપાસના મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા છે.
બંને મૃતદેહ એક જ વિસ્તારમાં મળ્યા હોવા છતાં, માત્ર આ હકીકતના આધારે બંનેનાં મૃત્યુ વચ્ચે સીધો સંબંધ હોવાનું માની શકાય નહીં. રેલવે ટ્રેક નજીકના સીસીટીવી કેમેરાનાં ફૂટેજ, સ્થાનિક લોકોનાં નિવેદનો અને મોબાઇલ લોકેશનની તપાસથી ઘટનાની પહેલાંની ગતિવિધિઓ અંગે માહિતી મળી શકે છે. બંનેનાં મૃત્યુનાં કારણોની પુષ્ટિ પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ અને અન્ય પુરાવાઓના આધારે જ થઈ શકશે.
વિદ્યાર્થીનીના મોબાઇલ ફોનમાં રહેલા કૉલ રેકોર્ડ, વોટ્સએપ સંદેશા, એસએમએસ, ઇમેઇલ અને અન્ય ડિજિટલ માહિતી તપાસ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વારંવાર કૉલ કરીને ધમકી આપવામાં આવી હોવાના આરોપની ચકાસણી માટે સંબંધિત ફોન નંબરોની તપાસ કરી શકાય છે. પૈસાની માગણી કરતા સંદેશા મળ્યા હોય તો તે પણ આરોપોની પુષ્ટિ અથવા ખંડન કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
ડિજિટલ પુરાવાઓને સુરક્ષિત રીતે એકત્રિત કરીને તેનું વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે, જેથી તપાસ દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ માહિતી ગુમ ન થાય. બેંકિંગ વ્યવહારો, કૉલ રેકોર્ડ અને અન્ય ડિજિટલ પુરાવાઓને સમયક્રમ પ્રમાણે જોડીને જોવાથી ઘટનાની કડીઓ શોધવામાં મદદ મળી શકે છે.
ડિજિટલ અરેસ્ટના નામે છેતરપિંડી કરનારા અપરાધીઓ ઘણીવાર લોકોના કાયદાકીય જ્ઞાનના અભાવ અને ડરનો લાભ લે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાને પોલીસ અધિકારી અથવા તપાસ એજન્સીના પ્રતિનિધિ તરીકે ઓળખાવી ધરપકડની ધમકી આપે, તો તેની ઓળખની સ્વતંત્ર રીતે સત્તાવાર માધ્યમો દ્વારા પુષ્ટિ કરવી જરૂરી છે.
ફોન અથવા વીડિયો કૉલ દ્વારા કોઈ વ્યક્તિને વાસ્તવિક રીતે ધરપકડ કરીને ડિજિટલ અરેસ્ટમાં રાખવાની કોઈ કાયદેસર પ્રક્રિયા નથી. તપાસના નામે કોઈ વ્યક્તિ ખાનગી બેંક ખાતામાં પૈસા જમા કરાવવા દબાણ કરે, તો તે શંકાસ્પદ બાબત છે. આવી સ્થિતિમાં પરિવારના વિશ્વાસુ સભ્યોને જાણ કરવી અને સંબંધિત વિભાગનો સત્તાવાર માધ્યમથી સંપર્ક કરવો જોઈએ. અજાણ્યા લોકોને બેંકની વિગતો, ઓટીપી, પાસવર્ડ અથવા અન્ય ગુપ્ત માહિતી આપવાનું ટાળવું જોઈએ.
જો કોઈ વ્યક્તિ સાયબર છેતરપિંડીનો ભોગ બને અથવા તેના ખાતામાંથી છેતરપિંડીથી નાણાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે, તો તેણે તાત્કાલિક પોતાની બેંકને જાણ કરવી જોઈએ. ભારતમાં સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડીની ફરિયાદ માટે હેલ્પલાઇન નંબર 1930 ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત, રાષ્ટ્રીય સાયબર અપરાધ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ cybercrime.gov.in પર પણ ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. ફરિયાદ માટે ટ્રાન્ઝેક્શનની રસીદ, બેંક ખાતાની વિગતો, શંકાસ્પદ ફોન નંબર, સંદેશા અને સ્ક્રીનશૉટ જેવા પુરાવા સુરક્ષિત રાખવા ઉપયોગી છે.
પટનાની આ ઘટનામાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે વિદ્યાર્થીની ઘરેથી નીકળ્યા બાદ તેની સાથે શું થયું અને તેનું મૃત્યુ કઈ પરિસ્થિતિમાં થયું. તેને ખરેખર સાયબર અપરાધીઓ તરફથી ધમકીઓ મળતી હતી કે નહીં, પિતાના ખાતામાંથી ટ્રાન્સફર થયેલી રકમ કથિત છેતરપિંડી સાથે સંબંધિત હતી કે નહીં, ફોન કરનારા લોકોની ઓળખ શું છે અને રેલવે ટ્રેક પર મળેલા યુવકના મૃત્યુ સાથે આ ઘટનાનો કોઈ સંબંધ છે કે નહીં, તે તપાસથી સ્પષ્ટ થવું પડશે.
પોલીસે વિદ્યાર્થીનીના ગુમ થવાનો સમયક્રમ, મોબાઇલ ફોનની ગતિવિધિઓ, બેંકિંગ વ્યવહારો, કથિત ધમકીભર્યા કૉલ અને રેલવે ટ્રેક પરથી મૃતદેહ મળવાની પરિસ્થિતિઓની તપાસ કરવી જરૂરી છે. તપાસમાં કોઈ સાયબર ગેંગ અથવા અન્ય વ્યક્તિની ભૂમિકા સામે આવે તો કાયદા મુજબ કાર્યવાહી થવી જોઈએ. જો કોઈ સ્તરે બેદરકારીના પુરાવા મળે, તો તેની પણ નિષ્પક્ષ સમીક્ષા થવી જોઈએ. પૂરતા પુરાવા વિના કોઈ વ્યક્તિને દોષિત ઠેરવી શકાય નહીં.
ચાર દિવસ સુધી ગુમ રહ્યા બાદ વિદ્યાર્થીનીનો મૃતદેહ મળવાથી પરિવારને ભારે આઘાત પહોંચ્યો છે. પરિવાર હવે તેની સાથે શું થયું અને કથિત સાયબર અપરાધીઓની કોઈ ભૂમિકા હતી કે નહીં, તેનો જવાબ શોધી રહ્યો છે. નિષ્પક્ષ તપાસ, ડિજિટલ પુરાવાઓનું વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ અને મૃત્યુનાં કારણોની સત્તાવાર પુષ્ટિથી જ આ સવાલોના જવાબ મળી શકશે. હાલ આરોપો અને તપાસના અંતિમ તારણોને અલગ રાખીને ઉપલબ્ધ તથ્યોના આધારે જ આગળની કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે.
