સબરીમલા મંદિર ખાતે મહિલાઓના પ્રવેશને લગતા વિવાદ અંગે ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં સુનાવણી ચાલુ છે અને નવ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય પીઠ ધાર્મિક સ્થળોમાં લિંગ આધારિત ભેદભાવ, સમાનતા અને પરંપરા સંબંધિત બંધારણીય પ્રશ્નો પર વિચારણા કરી રહી છે. બુધવારે આ મામલે સુનાવણીનો ચોથો દિવસ છે, જેમાં 14 થી 16 એપ્રિલ દરમિયાન મહિલાઓના પ્રવેશના સમર્થનમાં પક્ષકારો પોતાની દલીલો રજૂ કરી રહ્યા છે.
આ સુનાવણી માત્ર સબરીમલા મંદિર સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ધાર્મિક સ્થળોમાં લિંગ સમાનતા, મૂળભૂત અધિકારો અને પરંપરાઓ વચ્ચે સંતુલન જેવા વ્યાપક બંધારણીય પ્રશ્નોને આવરી લે છે.
કેરળના પઠાનમથિટ્ટા જિલ્લામાં સ્થિત સબરીમલા મંદિર ભગવાન અય્યપ્પાને સમર્પિત તીર્થસ્થળ છે, જ્યાં લાંબા સમયથી 10 થી 50 વર્ષની વયની મહિલાઓના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ લાગુ હતો. આ વય મર્યાદાને પ્રજનન વય સાથે જોડીને મંદિર પરંપરાના ભાગરૂપે અમલમાં રાખવામાં આવી હતી. 1991માં કેરળ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે આ પ્રતિબંધને માન્ય રાખ્યો હતો અને તેને મંદિરની પરંપરાગત વ્યવસ્થાનો ભાગ ગણાવ્યો હતો.
સપ્ટેમ્બર 2018માં ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયની પાંચ ન્યાયાધીશોની પીઠે આ પ્રતિબંધને અસંવિધાનિક ગણાવ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે જૈવિક આધાર પર મહિલાઓને મંદિર પ્રવેશથી વંચિત રાખવું સમાનતાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે. ન્યાયાલયે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ધાર્મિક પરંપરાઓ બંધારણથી ઉપર હોઈ શકતી નથી. આ ચુકાદા પછી તમામ વય જૂથોની મહિલાઓને સબરીમલા મંદિર પ્રવેશની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. જોકે, આ ચુકાદા સામે પુનર્વિચાર અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
2018ના ચુકાદા બાદ દાખલ થયેલી પુનર્વિચાર અરજીઓના આધારે ન્યાયાલયે સાત મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય પ્રશ્નો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેના પર નવ ન્યાયાધીશોની પીઠ વિચારણા કરી રહી છે. આ પ્રશ્નોમાં ધાર્મિક પરંપરાઓના નામે લિંગ આધારિત ભેદભાવને યોગ્ય ઠેરવી શકાય કે નહીં, ધાર્મિક સંસ્થાઓને પોતાની પરંપરાઓ નક્કી કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે કે નહીં, ધાર્મિક સ્થળમાં પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે કે નહીં, અને સમાનતા તથા ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન શક્ય છે કે નહીં જેવા મુદ્દાઓ સામેલ છે.
કેન્દ્ર સરકારે મહિલાઓના પ્રવેશના વિરોધમાં પોતાનો પક્ષ રજૂ કરતાં જણાવ્યું છે કે દેશમાં કેટલાક દેવી મંદિરોમાં પુરુષોના પ્રવેશ પર પણ પ્રતિબંધ છે, તેથી સબરીમલા મામલાને અલગ રીતે ન જોવો જોઈએ. સરકારે દલીલ કરી છે કે દરેક ધાર્મિક સ્થળની પોતાની પરંપરા અને આસ્થા આધારિત વ્યવસ્થા હોય છે અને ન્યાયાલયે ધાર્મિક માન્યતાઓનો સન્માન કરવો જોઈએ. કેન્દ્ર સરકારે વધુમાં જણાવ્યું છે કે ધર્મના આંતરિક મામલાઓમાં ન્યાયાલયનો હસ્તક્ષેપ મર્યાદિત હોવો જોઈએ.
સુનાવણી દરમિયાન નવ ન્યાયાધીશોની પીઠે પ્રાથમિક ટિપ્પણી કરતાં જણાવ્યું છે કે મંદિરો, મઠો અને અન્ય ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં પ્રવેશનો અધિકાર તમામ લોકોને મળવો જોઈએ. પીઠે નોંધ્યું છે કે કોઈ સમૂહ અથવા પંથને ધાર્મિક સ્થળમાંથી બહાર રાખવાથી સમાજમાં વિભાજન ઊભું થઈ શકે છે અને હિંદુ ધર્મની સમાવેશક પરંપરા પર પ્રતિકૂળ અસર પડી શકે છે. ન્યાયાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અંતિમ નિર્ણય તમામ પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ જ કરવામાં આવશે.
આ સુનાવણી સાથે અન્ય ધાર્મિક અને લિંગ આધારિત અધિકારો સંબંધિત મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે. દાઉદી બોહરા સમુદાયમાં મહિલાઓના સુનત (FGM) સંબંધિત પ્રથાને પડકારતી અરજીઓ પણ આ ચર્ચાનો ભાગ છે, જેમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ પ્રથા મહિલાઓ અને બાળાઓના શારીરિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. મુસ્લિમ મહિલાઓને મસ્જિદમાં પ્રવેશ અને નમાઝ અદા કરવાનો અધિકાર તેમજ પારસી મહિલાઓને ગેર-પારસી સાથે લગ્ન બાદ અગ્નિમંદિરમાં પ્રવેશ ન આપવાના મુદ્દાઓ પણ ન્યાયાલય સમક્ષ છે.
આ તમામ મુદ્દાઓના સંદર્ભમાં મુખ્ય બંધારણીય પ્રશ્ન એ છે કે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું. બંધારણ સમાનતા, ગૌરવ અને સ્વતંત્રતાના અધિકારોની ખાતરી આપે છે, સાથે સાથે ધાર્મિક સમુદાયોને પોતાની પરંપરાઓ પાલન કરવાની સ્વતંત્રતા પણ આપે છે.
હાલમાં તમામ પક્ષોની દલીલો ચાલુ છે અને અંતિમ ચુકાદા માટે સુનાવણી પ્રગતિ પર છે. fileciteturn0file0
