અમેરિકી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આયોગ એટલે કે USCIRF એ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) અંગે અમેરિકી સરકારને કડક પગલાં લેવાની અપીલ કરી છે. આયોગના અધિકારીઓએ RSSના નેતાઓને રાજદ્વારી સન્માન ન આપવા અને તેમની સાથે ઉચ્ચસ્તરીય સરકારી બેઠકોમાં અંતર જાળવવાની ભલામણ કરી છે. આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે RSS પ્રમુખ મોહન ભાગવતની અમેરિકા, કેનેડા અને બ્રિટનની પ્રસ્તાવિત મુલાકાતને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
USCIRFના અધ્યક્ષ આસિફ મહમૂદે કહ્યું કે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી RSSના સભ્ય છે અને સંગઠન સાથે જોડાયેલા સહયોગી જૂથો પર ધાર્મિક લઘુમતીઓ વિરુદ્ધ હુમલાઓમાં સામેલ હોવાના આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે. મહમૂદે ભાગવતની આગામી અમેરિકા મુલાકાતનો ઉલ્લેખ કરીને અમેરિકી સરકારને RSS અંગે કડક વલણ અપનાવવાની અપીલ કરી.
USCIRF કમિશનર જીન મિલ્સે પણ RSSના નેતાઓ અંગે અમેરિકી પ્રશાસનને પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવા કહ્યું. તેમના અનુસાર, જો RSS સાથે જોડાયેલા નેતાઓ ભારતીય સરકાર સાથે સંબંધિત હોય, તો પણ તેમને ઉચ્ચસ્તરીય બેઠકો અથવા રાજદ્વારી સન્માન માટે આપમેળે હકદાર ન માનવા જોઈએ.
મિલ્સે કહ્યું કે અમેરિકી સરકારે એવા RSS સભ્યો સામે સંભવિત પ્રતિબંધો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ, જેમની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના ઉલ્લંઘનમાં જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી હોય. આયોગે પોતાના અધિકારીઓનાં નિવેદનો સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર પણ શેર કર્યા છે.
USCIRFની ભલામણનો અર્થ એ નથી કે RSS પર અમેરિકામાં તાત્કાલિક કોઈ પ્રતિબંધ લાગુ થઈ ગયો છે. આયોગ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર અમેરિકી સરકારને સલાહ અને નીતિગત ભલામણો આપે છે, જ્યારે અંતિમ નિર્ણય સંબંધિત અમેરિકી સરકારી સંસ્થાઓ અને પ્રશાસનના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.
RSS પ્રમુખ મોહન ભાગવત 25 ઓગસ્ટથી અમેરિકા, કેનેડા અને બ્રિટનની મુલાકાતે જવાના છે. તેમની મુલાકાત દરમિયાન વિવિધ ભારતીય પ્રવાસી સંગઠનો અને સમુદાયોના કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવાની યોજના છે. 29 ઓગસ્ટે ન્યૂયોર્કમાં અમેરિકન હિન્દુઝ ફોર એન્ગેજમેન્ટ એન્ડ ડાયલોગ (AHEAD) દ્વારા આયોજિત ‘યુનિવર્સલ ઓનેસ સેલિબ્રેશન્સ’ કાર્યક્રમમાં ભાગવતના સામેલ થવાની માહિતી સામે આવી છે.
ભાગવતની આ મુલાકાત એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, લઘુમતીઓની સ્થિતિ અને RSSની ભૂમિકાને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની ટિપ્પણીઓ ચર્ચામાં રહી છે. USCIRFની તાજી ટિપ્પણી બાદ તેમની વિદેશ મુલાકાતને લઈને રાજકીય અને રાજદ્વારી ચર્ચા વધુ તેજ થઈ છે.
બીજી તરફ, કેનેડામાં 100થી વધુ સંગઠનોએ મોહન ભાગવતની પ્રસ્તાવિત મુલાકાતનું સમર્થન કર્યું છે. આ સંગઠનોએ કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્ની અને સરકારના મંત્રીઓને પત્ર મોકલીને ભાગવતને દેશમાં પ્રવેશતા રોકવાની માંગનો વિરોધ કર્યો છે.
પત્રમાં સંગઠનોએ કહ્યું કે કોઈ વ્યક્તિ વિરુદ્ધ લગાવવામાં આવેલા આરોપોના આધારે કાર્યવાહી કરતા પહેલાં વિશ્વસનીય અને સ્વતંત્ર પુરાવાઓ પર વિચાર કરવો જોઈએ. તેમણે કેનેડા સરકારને કાયદા, ઉપલબ્ધ પુરાવા અને યોગ્ય પ્રક્રિયાના આધારે નિર્ણય લેવાની અપીલ કરી.
આ ઘટનાક્રમથી ભાગવતની મુલાકાતને લઈને કેનેડામાં પણ વિવિધ જૂથો વચ્ચે મતભેદ હોવાનું સામે આવ્યું છે. કેટલાક સંગઠનો તેમના પ્રવેશ અંગે સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે, જ્યારે અન્ય સંગઠનો તેમની મુલાકાતના અધિકારનું સમર્થન કરી રહ્યા છે.
United States Commission on International Religious Freedom એટલે કે USCIRF અમેરિકાની એક સ્વતંત્ર સંઘીય સરકારી સંસ્થા છે. તેની સ્થાપના અમેરિકી કોંગ્રેસે 1998ના International Religious Freedom Act હેઠળ કરી હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ પર નજર રાખવી અને ધાર્મિક ઉત્પીડન સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર અમેરિકી સરકારને સલાહ આપવાનો છે.
USCIRF વિવિધ દેશોમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિનો અભ્યાસ કરે છે અને પોતાના અહેવાલોમાં અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ, વિદેશ મંત્રી તથા કોંગ્રેસને નીતિગત ભલામણો આપે છે. આયોગ કેટલાક દેશોને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના ગંભીર ઉલ્લંઘનના આધારે Country of Particular Concern એટલે કે CPC જાહેર કરવાની ભલામણ પણ કરી શકે છે.
આ ઉપરાંત, આયોગ વિશિષ્ટ વ્યક્તિઓ અથવા સંગઠનો સામે પ્રતિબંધ, રાજદ્વારી દબાણ અથવા અન્ય નીતિગત પગલાં લેવાની ભલામણ કરી શકે છે. જોકે, તેની ભલામણો આપમેળે અમેરિકી કાયદા અથવા પ્રતિબંધમાં પરિવર્તિત થતી નથી.
USCIRF અંગે મહત્વની બાબત એ છે કે તે કોઈ ખાનગી બિનસરકારી સંગઠન નથી. તે અમેરિકી કોંગ્રેસ દ્વારા સ્થાપિત સ્વતંત્ર સરકારી આયોગ છે. તેના સભ્યોની પસંદગી અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ અને કોંગ્રેસના મુખ્ય રાજકીય પક્ષો સાથે જોડાયેલી નિમણૂક પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આ કારણે આયોગના અહેવાલો અને ભલામણોને અમેરિકી વિદેશ નીતિના સંદર્ભમાં મહત્વ આપવામાં આવે છે. જોકે, USCIRF પાસે કોઈ દેશ અથવા સંગઠન પર સીધો પ્રતિબંધ લાદવાની કાર્યકારી સત્તા નથી. કોઈ પ્રતિબંધ અથવા અન્ય રાજદ્વારી કાર્યવાહી માટે અમેરિકી સરકારે અલગ કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડે છે.
આ સંદર્ભમાં RSS અંગે USCIRFની તાજી માંગને નીતિગત ભલામણ તરીકે જોવી જોઈએ, અમેરિકામાં RSS પર તાત્કાલિક લાગુ થયેલા પ્રતિબંધ તરીકે નહીં.
ભારત અને USCIRF વચ્ચે ધાર્મિક સ્વતંત્રતાને લઈને અગાઉ પણ જાહેર મતભેદ સામે આવ્યા છે. માર્ચમાં USCIRFના વાર્ષિક અહેવાલમાં ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ અંગે ગંભીર ટિપ્પણીઓ કરવામાં આવી હતી. અહેવાલમાં RSS અને Research and Analysis Wing એટલે કે RAW સહિત કેટલીક સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓ સામે પ્રતિબંધોની ભલામણનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
ભારત સરકારે તે અહેવાલને નકારી કાઢીને USCIRF પર ભારતની છબી ખરાબ કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. ભારતીય પક્ષનું કહેવું રહ્યું છે કે આયોગના અહેવાલો શંકાસ્પદ સ્રોતો અને એકતરફી વૈચારિક કથાઓ પર આધારિત હોય છે.
ભારતે USCIRFની ટીકાઓને દેશની આંતરિક બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ તરીકે પણ જોઈ છે અને આયોગની નિષ્પક્ષતા પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે.
ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે અગાઉ USCIRFની ભારત સંબંધિત ટિપ્પણીઓ પર પ્રતિક્રિયા આપતાં અમેરિકામાં હિન્દુ મંદિરોમાં થયેલી તોડફોડની ઘટનાઓનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે 16 માર્ચે કહ્યું હતું કે USCIRFએ ભારતની પસંદગીયુક્ત ટીકા કરવાને બદલે અમેરિકામાં ધાર્મિક સ્થળો પર થતી ઘટનાઓ પર પણ ધ્યાન આપવું જોઈએ.
ભારતનું કહેવું રહ્યું છે કે ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે તમામ દેશોમાં થતી ઘટનાઓને સમાન દૃષ્ટિકોણથી જોવી જોઈએ. નવી USCIRF ભલામણ બાદ બંને પક્ષો વચ્ચેનો આ જૂનો મતભેદ ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં આવ્યો છે.
USCIRFની તાજી ભલામણ બાદ હવે અમેરિકી પ્રશાસનની પ્રતિક્રિયા પર નજર રહેશે. હાલમાં આયોગની માંગથી RSS પર આપમેળે અમેરિકી પ્રતિબંધ લાગુ થતો નથી. જો અમેરિકી સરકાર કોઈ સંગઠન અથવા વ્યક્તિ સામે કાર્યવાહી પર વિચાર કરે છે, તો તેના માટે સંબંધિત કાયદા અને વહીવટી પ્રક્રિયા હેઠળ અલગ નિર્ણય લેવો પડશે.
મોહન ભાગવતની આગામી અમેરિકા, કેનેડા અને બ્રિટનની મુલાકાત આ સમગ્ર વિવાદને વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ આપી શકે છે. એક તરફ USCIRF RSS સામે કડક પગલાંની વકાલત કરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ કેનેડામાં 100થી વધુ સંગઠનોએ ભાગવતની મુલાકાતનું સમર્થન કર્યું છે. આ સ્થિતિમાં આગામી દિવસોમાં RSS, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને ભારત-અમેરિકા સંબંધો સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા વધુ તેજ થવાની સંભાવના છે.
