ઉત્તરાખંડમાં મતદાર યાદીના વિશેષ ગહન પુનરીક્ષણ એટલે કે એસઆઈઆરને લઈને રાજકીય અને ચૂંટણી ચર્ચા તેજ બની છે. મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવા માટે દાખલ કરાયેલી વાંધા અરજીઓના આંકડામાં એક ખાસ પેટર્ન સામે આવ્યો છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓના વિશ્લેષણ મુજબ, રાજ્યની પાંચ વિધાનસભા બેઠકો પર સૌથી વધુ વાંધા દાખલ કરનારા લોકો ભારતીય જનતા પાર્ટી સાથે જોડાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે. તેમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં ઉધમ સિંહ નગરની કિચ્છા વિધાનસભા બેઠક છે, જ્યાં કુલ 4,857 વાંધા નોંધાયા અને તેમાંથી 4,855 અરજીઓ એક જ વ્યક્તિએ દાખલ કરી હતી.
એસઆઈઆર દરમિયાન મતદાર યાદીમાં નામોની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. જો કોઈ મતદારનું નામ અન્ય સ્થળે પણ નોંધાયેલું હોવાનો, સ્થળાંતર થયેલું હોવાનો અથવા અન્ય કોઈ કારણસર યાદીમાં રહેવા યોગ્ય ન હોવાનો દાવો કરવામાં આવે, તો નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ વાંધો નોંધાવી શકાય છે. ત્યારબાદ સંબંધિત મતદારને નોટિસ, સુનાવણી અને દસ્તાવેજોના આધારે પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે. તેથી કોઈ નામ સામે વાંધો નોંધાવવો એ પોતે જ તે મતદારનું નામ દૂર થઈ જવાનું માનવામાં આવતું નથી.
કિચ્છા બેઠકના આંકડા સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. અહેવાલ મુજબ અહીં નામ દૂર કરવા માટે કુલ 4,857 વાંધા દાખલ થયા હતા. તેમાંથી રાજેશ તિવારી નામના વ્યક્તિએ 4,855 અરજીઓ દાખલ કરી હતી. તેમને ભાજપના બૂથ લેવલ એજન્ટ તરીકે જણાવવામાં આવ્યા છે. તેમના દ્વારા દાખલ કરાયેલી વાંધા અરજીઓમાં જે મતદારોના નામ દૂર કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી, તેઓ તમામ મુસ્લિમ મતદારો હોવાનું જણાવાયું છે. ઘણી અરજીઓમાં નામ પહેલેથી જ અન્ય સ્થળે નોંધાયેલું હોવાને આધાર બનાવવામાં આવ્યો છે.
એક વ્યક્તિ દ્વારા હજારો અરજીઓ દાખલ કરવાને કારણે એસઆઈઆર પ્રક્રિયામાં મોટી સંખ્યામાં વાંધાઓ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. જોકે ભાજપ સાથે જોડાયેલા લોકો તરફથી દલીલ કરવામાં આવી છે કે સરહદી વિસ્તારોમાં એવા મતદારોની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જેમના નામ એકથી વધુ સ્થળોની મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા હોઈ શકે છે. જો કોઈ મતદારનું નામ ખરેખર બે અલગ-અલગ સ્થળે નોંધાયેલું હોય, તો ચૂંટણી રેકોર્ડને સુધારવો ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે.
કિચ્છા વિધાનસભા ક્ષેત્ર ઉત્તરાખંડના ઉધમ સિંહ નગર જિલ્લામાં આવે છે અને તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ ઉત્તર પ્રદેશની સરહદ સાથે જોડાયેલી છે. આ કારણે અહીં મતદારોના સ્થળાંતર અને અન્ય રાજ્યોની મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાયેલું હોવાની બાબત પણ તપાસ હેઠળ છે. ભાજપના પૂર્વ ધારાસભ્ય રાજેશ શુક્લા તરફથી પણ એવો દાવો સામે આવ્યો છે કે આંતરિક સમીક્ષામાં એવા હજારો નામ મળ્યા છે, જે ઉત્તર પ્રદેશના બરેલી, પીલીભીત અને રામપુર જિલ્લાની મતદાર યાદીઓમાં પણ નોંધાયેલા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
બીજી તરફ, કેટલાક અસરગ્રસ્ત ગણાતા મતદારોએ આ દાવાઓ પર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. કિચ્છાના રહીસ અહેમદનો મામલો પણ સામે આવ્યો છે. તેમના નામ સામે સ્થળાંતરના આધારે વાંધો નોંધાયો હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે તેમનો દાવો છે કે તેમનો જન્મ ત્યાં જ થયો છે અને તેમણે સ્થાનિક સ્તરે ચૂંટણી પણ લડી છે. આવા કેસોમાં અંતિમ નિર્ણય દસ્તાવેજો અને નિર્ધારિત સુનાવણી પ્રક્રિયા બાદ જ થઈ શકે છે.
કિચ્છા બાદ ઉધમ સિંહ નગરની જ ગદરપુર વિધાનસભા બેઠક પર પણ મોટી સંખ્યામાં વાંધા નોંધાયા છે. અહીં કુલ 1,370 વાંધાઓમાંથી 670 અરજીઓ એકલા ચંકિત હુરિયાએ દાખલ કરી હતી. અહેવાલ મુજબ હુરિયાની જાહેર પ્રોફાઇલમાં ભાજપ સાથે જોડાયેલા અનેક હોદ્દાઓનો ઉલ્લેખ છે અને તેમણે પોતે ભાજપના બૂથ લેવલ એજન્ટ તરીકે કામ કરવાની વાત કરી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ તેમણે ડુપ્લિકેટ મતદાર નોંધણીઓની ઓળખના આધારે અરજીઓ દાખલ કરી હતી.
ગદરપુર બેઠકના મામલે પણ મતદાર યાદીની તપાસ સાથે રાજકીય મહત્વ જોડાયેલું છે. સરહદી વિધાનસભા ક્ષેત્ર હોવાના કારણે અહીં અન્ય રાજ્યમાંથી આવન-જાવન અને મતદાર રેકોર્ડમાં બેવડી નોંધણીની સંભાવના અંગે ચર્ચા થતી રહી છે. એસઆઈઆર દરમિયાન નોંધાયેલા વાંધાઓને માત્ર રાજકીય દૃષ્ટિકોણથી જોવાને બદલે દરેક કેસમાં દસ્તાવેજો અને મતદારના વાસ્તવિક નિવાસની તપાસના આધારે નિર્ણય કરવો જરૂરી રહેશે.
ત્રીજો મુખ્ય મામલો ખટીમા વિધાનસભા બેઠકનો છે. અહીં કુલ 394 અરજીઓ દાખલ થઈ હતી, જેમાંથી 392 અરજીઓ એકલા અમિત કુમાર પાંડેએ દાખલ કરી હતી. ઉપલબ્ધ અહેવાલ અનુસાર તેમને ભાજપના જિલ્લા ઉપાધ્યક્ષ અને બૂથ લેવલ એજન્ટ તરીકે જણાવાયા છે. જે મતદારોના નામ સામે વાંધા નોંધાયા હતા, તેઓ તમામ મુસ્લિમ મતદારો હોવાનું જણાવાયું છે.
ખટીમા વિધાનસભા બેઠક રાજકીય રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામીની પરંપરાગત બેઠક રહી છે. 2022ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ધામી અહીં કોંગ્રેસના ભુવન ચંદ્ર કાપડી સામે ચૂંટણી હારી ગયા હતા. એસઆઈઆર દરમિયાન મતદાર યાદીમાં થતા ફેરફારોને લઈને રાજકીય પક્ષોની નજર આ બેઠક પર હોવી સ્વાભાવિક છે.
નાનકમત્તા વિધાનસભા બેઠક પર પણ એક વ્યક્તિ દ્વારા મોટી સંખ્યામાં વાંધા નોંધાવવાનો મામલો સામે આવ્યો છે. અહીં કુલ 391 ફોર્મ-7 અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાંથી 353 અરજીઓ કિશોર જોશી દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. અહેવાલ મુજબ જોશી પોતાને ભાજપના બૂથ લેવલ એજન્ટ તરીકે જણાવે છે. તેમની દ્વારા દાખલ કરાયેલી મોટાભાગની વાંધા અરજીઓમાં મતદાર અન્ય સ્થળે જતો રહ્યો હોવાને એટલે કે ‘શિફ્ટેડ’ હોવાને આધાર બનાવવામાં આવ્યો હતો.
આ આંકડાઓને એકસાથે જોવામાં આવે તો ઉત્તરાખંડની પાંચ વિધાનસભા બેઠકો પર મોટી સંખ્યામાં વાંધા કેટલીક પસંદગીની વ્યક્તિઓ દ્વારા દાખલ કરાયા હોવાનું પેટર્ન સામે આવે છે. અહેવાલ મુજબ આ પાંચ બેઠકો પર સૌથી વધુ વાંધા દાખલ કરનારા પાંચેય લોકો ભાજપ સાથે જોડાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે. તેમાંથી ત્રણ બેઠકો પર એક વ્યક્તિએ કુલ વાંધાઓનો અત્યંત મોટો હિસ્સો એકલા દાખલ કર્યો હતો.
આ પેટર્નને કારણે એસઆઈઆરની પ્રક્રિયાને લઈને રાજકીય પ્રશ્નો પણ ઊભા થયા છે. વિરોધ પક્ષો એ પ્રશ્ન ઉઠાવી શકે છે કે જો એક વ્યક્તિ હજારો મતદારોના નામ દૂર કરવાની માંગ કરે છે, તો શું દરેક અરજીની સ્વતંત્ર અને પૂરતી તપાસ થઈ રહી છે. બીજી તરફ, ભાજપ સાથે જોડાયેલા લોકોનું કહેવું છે કે જો મતદાર યાદીમાં ડુપ્લિકેટ અથવા ખોટી નોંધણીઓ હોય, તો રાજકીય આક્ષેપોને કારણે તેને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અટકાવવી જોઈએ નહીં.
વાંધો દાખલ કરવો અને મતદારનું નામ દૂર થવું બે અલગ પ્રક્રિયાઓ છે. કોઈ મતદાર સામે ફોર્મ-7 અથવા અન્ય નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ વાંધો નોંધાયા બાદ સંબંધિત ચૂંટણી અધિકારીઓ કેસની તપાસ કરે છે. મતદારને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે અને દસ્તાવેજોના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે છે. તેથી માત્ર અરજીઓની સંખ્યાના આધારે એટલું નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં કે એટલી જ સંખ્યામાં મતદારોના નામ નિશ્ચિતપણે દૂર થઈ જશે.
એસઆઈઆરમાં દાવા અને વાંધાનો તબક્કો પૂર્ણ થઈ ગયો છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલ મુજબ આ તબક્કો 13 ઓગસ્ટે પૂર્ણ થયો હતો. ત્યારબાદ નોટિસ અને સુનાવણીની પ્રક્રિયા થવાની છે. અંતિમ મતદાર યાદી 15 સપ્ટેમ્બરે જાહેર થવાની વાત સામે આવી છે. તેથી આગામી સમયમાં મોટી સંખ્યામાં નોંધાયેલા વાંધાઓની તપાસ અને તેમના નિકાલ પર નજર રહેશે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે. મતદાર યાદી લોકતાંત્રિક ચૂંટણીની મૂળભૂત વ્યવસ્થા છે. કોઈ પાત્ર મતદારનું નામ ખોટી રીતે દૂર થવું જેટલું ગંભીર છે, તેટલું જ ગંભીર એવો વ્યક્તિ યાદીમાં રહેવું પણ છે, જે નિર્ધારિત માપદંડો અનુસાર ત્યાં ન હોવો જોઈએ. બંને પક્ષોના હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું ચૂંટણી અધિકારીઓની જવાબદારી છે.
મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા અંગે ચૂંટણી પંચના નિયમોમાં પણ ફેરફારનો ઉલ્લેખ સામે આવ્યો છે. 2023ના મતદાર યાદી મેન્યુઅલ મુજબ બૂથ લેવલ એજન્ટ માટે એક દિવસમાં 10થી વધુ અરજીઓ દાખલ કરવાની મર્યાદાની જોગવાઈ હતી. બાદમાં કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આ મર્યાદા વધારીને દરરોજ 50 અરજીઓ કરવામાં આવી હતી. અહેવાલ મુજબ આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીને મોકલવામાં આવેલા એક પત્રમાં આ મર્યાદા સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં આવી હોવાની માહિતી આપવામાં આવી હતી.
ઉત્તરાખંડમાં હજારો અરજીઓ દાખલ થવાની ચર્ચા વચ્ચે આ ફેરફાર મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે. જો કોઈ વ્યક્તિને એક દિવસમાં મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ દાખલ કરવાની મંજૂરી હોય, તો તેના માટે હજારો વાંધા નોંધાવવાનું તકનીકી રીતે શક્ય બની શકે છે. પરંતુ તેની સાથે દરેક વાંધા પાછળ ઉપલબ્ધ પુરાવાની ગુણવત્તા અને સત્યતા કેવી રીતે તપાસવામાં આવી રહી છે તે પ્રશ્ન પણ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
કિચ્છામાં એક વ્યક્તિ દ્વારા 4,855 અરજીઓ દાખલ કરવાનું મામલો આ સમગ્ર ચર્ચાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ બન્યો છે. જો આ અરજીઓમાં મોટી સંખ્યામાં મતદારો ખરેખર અન્ય સ્થળે પણ નોંધાયેલા હોવાનું સામે આવે, તો તે મતદાર યાદીમાં ડુપ્લિકેટ નોંધણીઓની સમસ્યા દર્શાવશે. પરંતુ જો મોટી સંખ્યામાં વાંધા ખોટા સાબિત થાય, તો એસઆઈઆરની દેખરેખ અને વાંધા દાખલ કરનારાઓની જવાબદારી અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
ઉત્તરાખંડમાં વિધાનસભા ચૂંટણી 2027માં યોજાવાની છે. તેથી ચૂંટણી પહેલાં મતદાર યાદીનું પુનરીક્ષણ રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ સમયે થઈ રહ્યું છે. ચૂંટણી પહેલાં મતદાર યાદીમાં થતો કોઈપણ મોટો ફેરફાર રાજકીય પક્ષો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખાસ કરીને કિચ્છા, ખટીમા, ગદરપુર અને નાનકમત્તા જેવી બેઠકોમાં મતદાર રચના અને અગાઉના ચૂંટણી પરિણામોને ધ્યાનમાં રાખીને રાજકીય પક્ષો આ પ્રક્રિયા પર નજીકથી નજર રાખી શકે છે.
એસઆઈઆર દરમિયાન મુસ્લિમ મતદારોના નામ સામે મોટી સંખ્યામાં વાંધા નોંધાવવાનું પેટર્ન પણ રાજકીય ચર્ચાને વધારી શકે છે. જોકે કોઈ વ્યક્તિના ધર્મના આધારે મતદાર યાદીમાં નામ જાળવી રાખવું અથવા દૂર કરવું ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો આધાર બની શકે નહીં. દરેક કેસમાં વાસ્તવિક નિવાસ, બેવડી નોંધણી, સ્થળાંતર અથવા અન્ય કાનૂની આધારની તપાસ જરૂરી છે.
જો કોઈ મતદારનું નામ ખોટી રીતે દૂર કરવાનો પ્રયાસ થાય, તો તેને નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ વાંધો અને દાવો કરવાનો અધિકાર છે. તેવી જ રીતે, જો કોઈ મતદારનું નામ બે સ્થળે નોંધાયેલું હોય, તો તેને સુધારવાની પ્રક્રિયા પણ જરૂરી છે. તેથી એસઆઈઆરનું અંતિમ પરિણામ ચૂંટણી અધિકારીઓ નોંધાયેલા દાવા અને વાંધાઓનો કેટલો પારદર્શક અને નિષ્પક્ષ રીતે નિકાલ કરે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ચૂંટણી પંચ અને જિલ્લા પ્રશાસન સામે મોટી સંખ્યામાં વાંધાઓની તપાસ સમયસર પૂર્ણ કરવાની પણ જવાબદારી છે. હજારો અરજીઓમાં દરેક મતદારના રેકોર્ડ, સરનામા, સ્થળાંતર અને અન્ય દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવી સરળ નહીં હોય. તેના માટે બીએલઓ, ઈઆરઓ અને અન્ય ચૂંટણી અધિકારીઓના સ્તરે વિગતવાર તપાસ કરવાની રહેશે.
આગામી દિવસોમાં નોટિસ અને સુનાવણીની પ્રક્રિયા સૌથી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જે મતદારોના નામ સામે વાંધા નોંધાયા છે, તેમને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક મળ્યા બાદ જ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે. જો મતદાર સાબિત કરે કે તે સંબંધિત વિધાનસભા ક્ષેત્રનો કાયદેસર મતદાર છે, તો તેનું નામ યાદીમાં જળવાઈ શકે છે. બીજી તરફ, જો બેવડી નોંધણી અથવા સ્થળાંતરનો દાવો સાચો સાબિત થાય, તો નિયમો અનુસાર રેકોર્ડમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
રાજકીય પક્ષો માટે પણ આ સમય મહત્વપૂર્ણ છે. ભાજપ મતદાર યાદીને શુદ્ધ કરવાની અને કથિત ડુપ્લિકેટ નામો દૂર કરવાની બાબતને આધારે પોતાની પ્રક્રિયાનો બચાવ કરી શકે છે, જ્યારે કોંગ્રેસ અને અન્ય વિરોધ પક્ષો મોટી સંખ્યામાં વાંધાઓને લઈને પારદર્શિતાની માંગ કરી શકે છે. તેના કારણે ઉત્તરાખંડમાં એસઆઈઆર આગામી દિવસોમાં એક રાજકીય મુદ્દો બની શકે છે.
હાલમાં સૌથી વધુ ચર્ચા કિચ્છાના 4,855 અરજીઓના આંકડાને લઈને છે. એક વ્યક્તિ દ્વારા આટલી મોટી સંખ્યામાં વાંધા નોંધાવવાનો આંકડો સમગ્ર રાજ્યમાં એસઆઈઆરની પ્રક્રિયા અંગેની ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે. જોકે આ તમામ વાંધાઓનું અંતિમ પરિણામ હજુ સામે આવ્યું નથી. તેથી કેટલા મતદારોના નામ ખરેખર દૂર થશે તે કહેવું હાલ વહેલું રહેશે.
કુલ મળીને, ઉત્તરાખંડમાં એસઆઈઆર દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાના વાંધાઓના આંકડામાં એક અલગ પેટર્ન સામે આવ્યો છે. પાંચ વિધાનસભા બેઠકો પર સૌથી વધુ વાંધા દાખલ કરનારા લોકો ભાજપ સાથે જોડાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે. કિચ્છામાં કુલ 4,857 વાંધાઓમાંથી 4,855 અરજીઓ એક વ્યક્તિએ દાખલ કરી હતી. ગદરપુર, ખટીમા અને નાનકમત્તામાં પણ કેટલાક લોકો દ્વારા મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હોવાની માહિતી સામે આવી છે. જોકે આ હજુ માત્ર વાંધા છે અને અંતિમ નિર્ણય સુનાવણી તથા દસ્તાવેજોની ચકાસણી બાદ થશે. 15 સપ્ટેમ્બરે અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે કે આમાંથી કેટલાં નામ ખરેખર દૂર કરવામાં આવ્યા અથવા જાળવી રાખવામાં આવ્યા.
