देशातील आर्थिक घडामोडींचे मूल्यमापन अधिक व्यापक आणि अचूक करण्याच्या उद्देशाने भारत सरकार मासिक सेवा उत्पादन निर्देशांक (Index of Service Production-ISP) सुरू करत आहे. सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय (MoSPI) 14 जुलै रोजी प्रथमच हा निर्देशांक जाहीर करणार आहे. औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक (Index of Industrial Production-IIP) च्या धर्तीवर तयार करण्यात आलेला हा निर्देशांक सेवा क्षेत्राच्या कामगिरीचे नियमित मोजमाप करेल.
सेवा उत्पादन निर्देशांक (ISP) हा मासिक आर्थिक निर्देशक असेल, जो विविध सेवा क्षेत्रांतील उत्पादन आणि आर्थिक क्रियाकलापांचे मोजमाप करेल. ज्या प्रकारे IIP उत्पादन, खाण आणि वीज क्षेत्रातील कामगिरीचे संकेत देतो, त्याच प्रकारे ISP सेवा क्षेत्रातील बदलांचे वेळेवर मूल्यांकन उपलब्ध करून देईल. या निर्देशांकामुळे सरकार, धोरणनिर्माते, गुंतवणूकदार, उद्योग क्षेत्र आणि संशोधन संस्था यांना सेवा क्षेत्राची वस्तुस्थिती समजण्यास मदत होईल. तसेच आर्थिक विकासाची दिशा आणि गती अधिक अचूकपणे मोजता येईल.
भारताच्या अर्थव्यवस्थेत सेवा क्षेत्राचा वाटा 50 टक्क्यांहून अधिक असून, सकल देशांतर्गत उत्पादनात (GDP) त्याचे सर्वाधिक योगदान आहे. माहिती तंत्रज्ञान, वित्तीय सेवा, परिवहन, दळणवळण आणि इतर सेवा क्षेत्रांचा अलीकडील विस्तार या क्षेत्राला भारतीय अर्थव्यवस्थेतील प्रमुख वाढीचा आधार बनवत आहे. तज्ज्ञांच्या मते, येत्या काही वर्षांत भारताची सेवा निर्यात वस्तू निर्यातीपेक्षाही अधिक होऊ शकते.
सांख्यिकी विभागाच्या माहितीनुसार, सेवा उत्पादन निर्देशांक तयार करण्यासाठी खालील प्रमुख सेवा क्षेत्रांतील आकडेवारीचा वापर केला जाणार आहे:
-
हवाई परिवहन
-
भारतीय रेल्वेशी संबंधित सेवा
-
इतर परिवहन सेवा
हे सुद्धा वाचा:- -
बँकिंग आणि विमा क्षेत्र
-
घाऊक व किरकोळ व्यापार (GST आधारित माहिती)
-
दळणवळण सेवा
-
स्थावर मालमत्ता (रिअल इस्टेट) संबंधित क्रियाकलाप
-
माहिती तंत्रज्ञान आणि संगणकाधारित सेवा
-
व्यावसायिक आणि तांत्रिक सेवा
-
संशोधन आणि विकास (R&D)
-
मनोरंजन आणि सांस्कृतिक सेवा
भविष्यात आरोग्य आणि शिक्षण क्षेत्राशी संबंधित सेवांचाही या निर्देशांकात समावेश करण्याचे संकेत सरकारने दिले आहेत.
प्रारंभीच्या टप्प्यात काही सेवा क्षेत्रांचा ISP मध्ये समावेश करण्यात आलेला नाही. त्यामध्ये:
-
सार्वजनिक प्रशासन आणि संरक्षण सेवा
-
बँकिंग आणि विमा वगळता इतर वित्तीय सेवा
-
सामाजिक आणि वैयक्तिक सेवा
-
जुगार आणि सट्टेबाजीसारख्या क्रियाकलाप
-
असंघटित (Informal) सेवा क्षेत्र
सरकारच्या मते, सध्या नियमित आणि विश्वासार्ह माहिती उपलब्ध असलेल्या संघटित सेवा क्षेत्रांचाच निर्देशांकात समावेश करण्यात आला आहे.
ISP तयार करताना प्रमाण (Volume) आणि मूल्य (Value) या दोन्ही निकषांचा वापर केला जाईल. उदाहरणार्थ, रेल्वे आणि हवाई परिवहन सेवांसाठी प्रवासी-किलोमीटर किंवा मालवाहतुकीसारख्या प्रमाणाधारित निर्देशकांचा वापर केला जाईल. तर बँकिंग, विमा, माहिती तंत्रज्ञान, स्थावर मालमत्ता आणि इतर व्यावसायिक सेवांसाठी सेवा पुरवठ्याच्या बदल्यात मिळणारे उत्पन्न किंवा मूल्याधारित आकडे आधार म्हणून वापरले जातील.
ही मिश्र पद्धत सेवा क्षेत्रातील प्रत्यक्ष आर्थिक घडामोडी अधिक अचूकपणे दर्शविण्यास उपयुक्त मानली जात आहे. आतापर्यंत औद्योगिक उत्पादनासाठी IIP उपलब्ध होता, मात्र सेवा क्षेत्रासाठी त्याच वारंवारतेने प्रसिद्ध होणारा अधिकृत मासिक निर्देशांक उपलब्ध नव्हता.
ISP लागू झाल्यानंतर सरकारला आर्थिक घडामोडींमधील बदलांचे वेळेवर मूल्यांकन करणे, विकासदरातील प्रवाह समजून घेणे आणि आवश्यक धोरणात्मक हस्तक्षेप करणे सुलभ होईल. तसेच राष्ट्रीय उत्पन्नाचे अंदाज, आर्थिक संशोधन, अर्थसंकल्पीय नियोजन आणि विविध मंत्रालयांच्या धोरणनिर्मिती प्रक्रियेलाही अधिक डेटा-आधारित स्वरूप प्राप्त होईल.
