कडकडडूमा कोर्टाने फेब्रुवारी 2020 मधील दिल्ली दंगलीशी संबंधित मुरसलीन हत्या प्रकरणात लोकेश सोलंकी, पंकज शर्मा यांच्यासह 12 आरोपींना हत्या, दंगल, जाळपोळ, दरोडा, बेकायदेशीर जमाव आणि लोकांमध्ये वैमनस्य किंवा भावना भडकवण्यासह विविध गंभीर आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले. अतिरिक्त सत्र न्यायाधीश प्रवीण सिंह यांनी 25 ऑगस्ट रोजी दिलेल्या निर्णयात अभियोजन पक्ष आरोप वाजवी संशयापलीकडे सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे आणि विश्वासार्ह पुरावे सादर करू शकला नसल्याचे नमूद केले.
मात्र, आरोपी हिमांशु ठाकूर याला चोरीची मालमत्ता जाणूनबुजून बाळगल्याच्या गुन्ह्यात दोषी ठरवण्यात आले.
निर्दोष मुक्त करण्यात आलेल्या आरोपींमध्ये लोकेश सोलंकी, पंकज शर्मा, अंकित चौधरी उर्फ फौजी, प्रिन्स उर्फ डीजे वाला, जतिन शर्मा उर्फ रोहित, हिमांशु ठाकूर, विवेक पंचाल उर्फ नंदू, ऋषभ चौधरी उर्फ तपस, सुमित चौधरी उर्फ बादशाह, टिंकू अरोड़ा, संदीप उर्फ मोगली आणि साहिल उर्फ बाबू यांचा समावेश आहे.
हे प्रकरण फेब्रुवारी 2020 मध्ये उत्तर-पूर्व दिल्लीतील गोकुलपुरी भागात झालेल्या हिंसाचाराशी संबंधित आहे. अभियोजन पक्षाच्या म्हणण्यानुसार, दंगलीदरम्यान मुरसलीन यांची हत्या झाली होती. पोलिसांच्या तपासानंतर अनेक जणांना आरोपी करण्यात आले आणि भारतीय दंड संहितेच्या विविध कलमांनुसार त्यांच्यावर खटला चालवण्यात आला.
न्यायालयाने नमूद केले की, आरोपींवर लावण्यात आलेले प्रमुख आरोप सिद्ध करण्यासाठी अभियोजन पक्षाने सादर केलेली सामग्री पुरेशी नव्हती. त्यामुळे आरोपींना संशयाचा लाभ देण्यात आला.
खटल्यादरम्यान अभियोजन पक्षाने आरोपींवर बेकायदेशीर जमाव, दंगल, घातक शस्त्रांसह दंगल, सामूहिक जबाबदारी, हत्या, पुरावे नष्ट करणे, जाळपोळ आणि दरोडा यांसारख्या गुन्ह्यांचे आरोप केले होते.
न्यायालयाने म्हटले की, या आरोपांसाठी आवश्यक कायदेशीर घटक सिद्ध करण्याची जबाबदारी अभियोजन पक्षाची होती. मात्र, रेकॉर्डवर असे पुरेसे पुरावे आढळले नाहीत की सर्व आरोपी संबंधित घटनांमध्ये वैयक्तिकरित्या सहभागी होते किंवा त्यांनी आरोपित गुन्हे केले होते.
न्यायालयाने हेही स्पष्ट केले की, एखादी व्यक्ती केवळ जमावात उपस्थित होती, या आधारावर तिच्यावर गंभीर फौजदारी जबाबदारी निश्चित करता येत नाही. प्रत्येक आरोपीविरुद्ध त्याचे वैयक्तिक कृत्य आणि गुन्ह्यातील भूमिका यासंबंधी ठोस पुरावे आवश्यक आहेत.
निर्णयात न्यायालयाने नमूद केले की, एखादा आरोपी दंगलखोर जमावाचा भाग होता, एवढेच त्याला दोषी ठरवण्यासाठी पुरेसे नाही. अभियोजन पक्षाला आरोपीने प्रत्यक्षात काय केले आणि कथित गुन्ह्यात त्याची वैयक्तिक भूमिका काय होती, हे सिद्ध करणे आवश्यक होते.
आरोपी जमावात उपस्थित होते असे गृहीत धरले तरी त्यांच्याकडे घातक शस्त्रे होती किंवा त्यांनी हिंसक कारवायांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला होता, हे सिद्ध करणे आवश्यक होते. मात्र, संबंधित आरोपींकडे शस्त्रे होती, हे सिद्ध करणारे ठोस पुरावे रेकॉर्डवर उपलब्ध नसल्याचे न्यायालयाने नमूद केले.
त्यामुळे बेकायदेशीर जमाव आणि दंगलीशी संबंधित कलमांचे आवश्यक घटक अभियोजन पक्ष पुरेशा प्रमाणात सिद्ध करू शकला नाही.
मुरसलीन यांच्या हत्येच्या आरोपांचा विचार करताना न्यायालयाने अभियोजन पक्षाने सादर केलेल्या प्रत्यक्षदर्शींच्या जबानींचाही विचार केला. न्यायालयाच्या म्हणण्यानुसार, हत्या पाहिल्याचे सांगितलेल्या प्रत्यक्षदर्शींपैकी कोणीही अभियोजनाच्या कथनाला समर्थन दिले नाही.
25 फेब्रुवारी 2020 रोजी सायंकाळी सुमारे 4 ते 4:30 वाजण्याच्या दरम्यान जोहरीपूर पुलियाजवळ दंगलखोर जमावाने मुरसलीन यांची हत्या करताना पाहिल्याची पुष्टी कोणत्याही साक्षीदाराने केली नाही.
न्यायालयाने म्हटले की, कथित प्रत्यक्षदर्शीच अभियोजनाच्या प्रकरणाला समर्थन देत नसतील, तर हत्या सिद्ध करण्यासाठी पुरेसा आधार उरत नाही. त्यामुळे भारतीय दंड संहितेच्या कलम 302 अंतर्गत हत्येचा आरोपही सिद्ध होऊ शकला नाही.
प्रकरणात दरोडा आणि दरोड्यादरम्यान हत्या केल्याचे आरोपही करण्यात आले होते. मात्र, रेकॉर्डच्या तपासणीनंतर या आरोपांना सिद्ध करण्यासाठीही पुरेसे पुरावे उपलब्ध नसल्याचे न्यायालयाने म्हटले.
सुनावणीदरम्यान विशेष लोक अभियोजकांनीही हत्या आणि दरोड्याशी संबंधित कलमांखाली आरोपींविरुद्ध अभियोजन पक्षाकडे पुरेसे पुरावे नसल्याचे मान्य केले. न्यायालयाने उपलब्ध रेकॉर्डच्या आधारे हा निष्कर्ष स्वीकारला आणि या आरोपांमध्ये आरोपींना संशयाचा लाभ दिला.
अभियोजन पक्षाच्या म्हणण्यानुसार, 28 फेब्रुवारी 2020 रोजी सकाळी सुमारे 10:13 वाजता गोकुलपुरी पोलीस ठाण्यात जोहरीपूर तिराह्याजवळील नाल्यात मृतदेह पडल्याची माहिती मिळाली. माहिती मिळाल्यानंतर पोलीस घटनास्थळी पोहोचले आणि मृतदेह गुरु तेग बहादूर रुग्णालयात पाठवण्यात आला.
रुग्णालयात मृतदेहाचा मेडिकल लीगल केस तयार करण्यात आला आणि त्यानंतर तो शवागारात ठेवण्यात आला. दरम्यान, 1 मार्च 2020 रोजी नर्गिस यांनी गोकुलपुरी पोलीस ठाण्यात पती मुरसलीन बेपत्ता असल्याची तक्रार दाखल केली.
सुमारे 11 दिवसांनंतर, 12 मार्च 2020 रोजी नर्गिस यांनी नाल्यातून सापडलेला मृतदेह आपले पती मुरसलीन यांचा असल्याची ओळख पटवली. त्यानंतर पोलिसांच्या तपासात हत्या आणि दंगलीतील संबंधांचा तपास करण्यात आला आणि अनेक आरोपींविरुद्ध प्रकरण पुढे नेण्यात आले.
न्यायालयाने 12 आरोपींना हत्या, दंगल, जाळपोळ, दरोडा आणि इतर गंभीर आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले. मात्र, हिमांशु ठाकूर याला पूर्णपणे निर्दोष मुक्त करण्यात आले नाही.
न्यायालयाने त्याला भारतीय दंड संहितेच्या कलम 411 अंतर्गत चोरीची मालमत्ता असल्याचे माहिती असूनही ती बाळगल्याच्या गुन्ह्यात दोषी ठरवले.
या आरोपासंदर्भात अभियोजन पक्ष आवश्यक तथ्य वाजवी संशयापलीकडे सिद्ध करण्यात यशस्वी ठरल्याचे न्यायालयाने म्हटले. त्यामुळे हिमांशु ठाकूर याला या गुन्ह्यासाठी दोषी ठरवण्यात आले.
फेब्रुवारी 2020 मधील दिल्ली हिंसाचाराशी संबंधित अनेक प्रकरणे मागील काही वर्षांत न्यायालयांसमोर आली आहेत. या प्रकरणांमध्ये हत्या, दंगल, जाळपोळ आणि इतर गंभीर गुन्ह्यांशी संबंधित आरोपांवर स्वतंत्रपणे सुनावणी झाली आहे.
मुरसलीन हत्या प्रकरणातील हा निर्णयही त्याच न्यायालयीन प्रक्रियेचा भाग आहे. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, फौजदारी खटल्यात केवळ आरोप लावणे पुरेसे नसते; अभियोजन पक्षाने प्रत्येक आरोप विश्वसनीय पुराव्यांच्या आधारे वाजवी संशयापलीकडे सिद्ध करणे आवश्यक असते.
या प्रकरणात उपलब्ध साक्षी आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचे परीक्षण केल्यानंतर हत्या, दंगल आणि दरोड्यासारखे गंभीर आरोप सिद्ध करण्यासाठी आवश्यक पुरावे पुरेसे नसल्याचे न्यायालयाने आढळले. त्यामुळे 12 आरोपींना या आरोपांतून निर्दोष मुक्त करण्यात आले, तर हिमांशु ठाकूर याला चोरीची मालमत्ता बाळगल्याच्या स्वतंत्र गुन्ह्यात दोषी ठरवण्यात आले.
