अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था NASA चे व्हॉयेजर 1 (Voyager 1) अंतराळयान बुधवार, 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी ऐतिहासिक टप्पा गाठणार आहे. सुमारे 49 वर्षांपूर्वी अंतराळात पाठवलेले हे यान पृथ्वीपासून एका प्रकाशदिवसाच्या अंतरावर पोहोचणारे पहिले मानवनिर्मित अंतराळयान ठरणार आहे. या अंतरावरून पृथ्वीपर्यंत रेडिओ संदेश पोहोचण्यासाठी तब्बल 24 तास लागतील. इतक्या मोठ्या अंतरावर असूनही हे यान आजही वैज्ञानिकांना अंतराळासंबंधी महत्त्वाची माहिती पाठवत आहे.
NASA च्या व्हॉयेजर 1 मोहिमेने अंतराळ संशोधनात आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठण्याची तयारी केली आहे. वैज्ञानिकांच्या माहितीनुसार, 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी हे अंतराळयान पृथ्वीपासून सुमारे 25.9 अब्ज किलोमीटर म्हणजेच 2,590 कोटी किलोमीटर अंतरावर पोहोचणार आहे. इतके अंतर गाठणारे हे जगातील पहिले मानवनिर्मित अंतराळयान ठरणार आहे.
NASA च्या माहितीनुसार, भारतीय प्रमाणवेळेनुसार दुपारी सुमारे 3 वाजून 46 मिनिटांनी व्हॉयेजर 1 एका प्रकाशदिवसाचे अंतर पार करेल. अंतराळ विज्ञानात प्रकाशदिवस म्हणजे प्रकाशाने 24 तासांत पार केलेले अंतर.
याचा अर्थ पृथ्वीवरून पाठवलेला रेडिओ संदेश व्हॉयेजर 1 पर्यंत पोहोचण्यासाठी एक दिवस लागेल. त्याचप्रमाणे या अंतराळयानाकडून पाठवलेली माहिती वैज्ञानिकांपर्यंत पोहोचण्यासाठीही सुमारे 24 तास लागतील. वैज्ञानिकांनी यानाला एखादी सूचना पाठवली आणि त्यानंतर त्याचा प्रतिसाद मिळवला, तर या संपूर्ण प्रक्रियेला किमान 48 तास लागू शकतात.
एवढ्या अंतरावर असूनही व्हॉयेजर 1 शी संपर्क कायम ठेवणे ही विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण कामगिरी आहे. यासाठी NASA डीप स्पेस नेटवर्कचा वापर करते. या नेटवर्कमधील शक्तिशाली अँटेना अंतराळातील दूरवर असलेल्या यानांकडून येणारे अत्यंत कमकुवत रेडिओ सिग्नल प्राप्त करण्यास मदत करतात.
NASA ने 5 सप्टेंबर 1977 रोजी व्हॉयेजर 1 अंतराळयान प्रक्षेपित केले होते. सुरुवातीला या मोहिमेचा उद्देश सूर्यमालेतील बाह्य ग्रहांचा, विशेषतः गुरू आणि शनीचा अभ्यास करणे हा होता.
या अंतराळयानाने दोन्ही ग्रह आणि त्यांच्या चंद्रांची छायाचित्रे तसेच वैज्ञानिक माहिती पृथ्वीवर पाठवली. या माहितीमुळे वैज्ञानिकांना ग्रहांचे वातावरण, चुंबकीय क्षेत्र आणि नैसर्गिक उपग्रहांबाबत अनेक नवीन गोष्टी समजण्यास मदत झाली.
प्रारंभीची मोहीम पूर्ण झाल्यानंतरही व्हॉयेजर 1 चा प्रवास सुरू राहिला. 2012 मध्ये या यानाने सूर्यापासून बाहेर पडणाऱ्या विद्युतभारित कणांचा प्रभाव असलेल्या क्षेत्राची बाह्य सीमा ओलांडली. या क्षेत्राला हेलिओस्फीअर (Heliosphere) म्हणतात. त्यानंतर हे यान आंतरतारकीय अवकाशात (Interstellar Space) पोहोचले.
![]()
आंतरतारकीय अवकाश म्हणजे ताऱ्यांच्या दरम्यान असलेला अंतराळाचा प्रदेश. येथील परिस्थिती आपल्या सूर्यमालेतील परिस्थितीपेक्षा वेगळी आहे. व्हॉयेजर 1 कडून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे वैज्ञानिकांना या बदलांचा अधिक चांगल्या प्रकारे अभ्यास करता येत आहे.
या अंतराळयानाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ते तयार करण्यासाठी वापरण्यात आलेले तंत्रज्ञान जवळपास पाच दशकांपूर्वीचे आहे. असे असूनही त्यातील काही वैज्ञानिक उपकरणे आजही उपयुक्त माहिती पाठवत आहेत.
व्हॉयेजर 1 मोहिमेचे महत्त्व केवळ त्याने गाठलेल्या अंतरापुरते मर्यादित नाही. जवळपास पाच दशकांपासून वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध करून देणे हेही या मोहिमेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
गेल्या काही वर्षांत अंतराळ संशोधनासाठी नवीन तंत्रज्ञान आणि सिद्धांत विकसित झाले आहेत. त्यामुळे वैज्ञानिक जुन्या माहितीचा पुन्हा अभ्यास करून नवीन प्रश्नांची उत्तरे शोधू शकतात.
या अंतराळयानाकडून मिळालेल्या माहितीचा वापर सूर्यमालेच्या सीमा, अंतराळातील कण, चुंबकीय क्षेत्र आणि बाह्य अंतराळातील परिस्थिती समजून घेण्यासाठी केला जात आहे.
मात्र, व्हॉयेजर 1 सक्रिय ठेवणे NASA साठी दिवसेंदिवस आव्हानात्मक होत आहे. या यानामध्ये वीज निर्मितीसाठी रेडिओआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जनरेटर (Radioisotope Thermoelectric Generators) बसवण्यात आले आहेत. मात्र, कालांतराने या जनरेटरमधून उपलब्ध होणारी ऊर्जा कमी होत आहे.
वीज वाचवण्यासाठी वैज्ञानिकांना यानातील काही उपकरणे बंद करावी लागली आहेत. याशिवाय यानातील जुनी इलेक्ट्रॉनिक प्रणाली आणि संचार उपकरणांमध्ये निर्माण होणाऱ्या तांत्रिक समस्याही आव्हान ठरत आहेत.
असे असूनही वैज्ञानिक ही मोहीम शक्य तितका अधिक काळ सुरू ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. या यानाच्या माध्यमातून अशा अंतराळ प्रदेशाची माहिती मिळत आहे, जिथे अद्याप दुसरे कोणतेही मानवनिर्मित अंतराळयान पोहोचलेले नाही.
व्हॉयेजर 1 ची ही कामगिरी दाखवून देते की, अनेक दशकांपूर्वी विकसित केलेले तंत्रज्ञानही दीर्घकाळ वैज्ञानिक संशोधनात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.








