ही जर्मनीहून जपानपर्यंतची नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांची पाणबुडीतील यात्रा एक आव्हानात्मक मोहीम होती. मर्यादित जागा, दमट व बंदिस्त वातावरण आणि समुद्री धोक्यांच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी संयम, शिस्त आणि स्पष्ट उद्दिष्ट राखत ही मोहीम पूर्ण केली.
१९४३ मध्ये नेताजी सुभाषचंद्र बोस आणि त्यांचे सहकारी आबिद हसन यांनी जर्मनीहून जपानपर्यंत अत्यंत कठीण समुद्री प्रवास केला. ९ फेब्रुवारी १९४३ रोजी कील बंदरातून ही मोहीम सुरू झाली. प्रारंभी जर्मन पाणबुडी U-180 द्वारे आणि नंतर जपानी पाणबुडी I-29 द्वारे हा प्रवास करण्यात आला. या मोहिमेचा उद्देश भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य मिळवणे हा होता.
पाणबुडीतील अंतर्गत वातावरण अत्यंत मर्यादित आणि दमट होते. अरुंद मार्ग, पाइप्स आणि उपकरणांमधून हालचाल करणे कठीण होते. डिझेलचा वास, धातूच्या भिंती आणि कृत्रिम प्रकाशामुळे दिवस व रात्र यातील फरक जाणवत नव्हता. या परिस्थितीत मानसिक संयम आणि शिस्त आवश्यक होती.
प्रवासादरम्यान अन्न आणि विश्रांतीही आव्हानात्मक होती. दीर्घकाळ टिकणारे टिनबंद अन्न आणि कडक ब्रेड यावर गुजराण करावी लागत होती. अशा परिस्थितीत आबिद हसन यांनी नेताजींसाठी तांदूळ-डाळीची खिचडी उपलब्ध करून दिली.
सुरक्षेच्या दृष्टीने पाणबुडी बहुतेक वेळा समुद्राखालीच प्रवास करत असे, जेणेकरून शत्रूच्या नजरेत येऊ नये. रात्री पृष्ठभागावर येऊन बॅटरी चार्जिंग आणि हवाबंदोबस्त केला जात असे. पृष्ठभागावर येताना शत्रू जहाजांचा धोका कायम होता. या काळात नेताजी संयम राखून सहकाऱ्यांसह पुढील रणनीतीवर चर्चा करत राहिले.
एप्रिल १९४३ च्या अखेरीस नेताजी आणि आबिद हसन यांचे जर्मन पाणबुडी U-180 वरून जपानी पाणबुडी I-29 मध्ये समुद्राच्या पृष्ठभागावर स्थानांतरण करण्यात आले. लाटा आणि संभाव्य धोक्यांच्या दरम्यान रबर बोटीच्या साहाय्याने हे स्थानांतरण पूर्ण झाले.
जपानी पाणबुडीमध्ये भारतीय मसाल्यांसह भोजनाची व्यवस्था आणि केबिनमधील सन्मानजनक सोय करण्यात आली. भाषेतील अडचणी असूनही मोहिमेचे उद्दिष्ट स्पष्ट होते.
१३ मे १९४३ रोजी I-29 पाणबुडी सुमात्राच्या उत्तरेकडील किनाऱ्याजवळील सबांग येथे पोहोचली. येथे पोहोचल्यानंतर नेताजींच्या राजकीय आणि लष्करी उपक्रमांनी पूर्व आशियातून भारतासाठी प्रेरणा आणि पाठिंबा मिळवण्याच्या दिशेने पुढील टप्पा गाठला. रेडिओवरील त्यांच्या संदेशांद्वारे भारतातील लोकांना संघटन आणि धैर्याचा संदेश देण्यात आला.
या मोहिमेत स्पष्ट उद्दिष्ट, संयम, तयारी आणि शिस्त यांचा उल्लेख करण्यात आला असून, देशापासून दूर असतानाही नेताजींनी आपल्या ध्येयाला प्राधान्य दिले.
