शनिवार, 11 जुलै 2026 रोजी भारतातील प्रमुख शेअर बाजार असलेल्या नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज (NSE) आणि बॉम्बे स्टॉक एक्स्चेंज (BSE) येथे विशेष मॉक ट्रेडिंग सत्र आयोजित करण्यात आले. हा नियमित व्यवहाराचा सत्र नसून एक्स्चेंजच्या ट्रेडिंग प्रणाली, नेटवर्क इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि डिजास्टर रिकव्हरी (Disaster Recovery) व्यवस्थेची कार्यक्षमता तपासण्यासाठी आयोजित करण्यात आलेला तांत्रिक सराव (Simulation Exercise) आहे.
भारतीय शेअर बाजार सामान्यतः शनिवार आणि रविवारी बंद असतो. त्यामुळे शनिवारी बाजार सुरू असल्याची माहिती गुंतवणूकदारांमध्ये उत्सुकतेचा विषय ठरली. मात्र, या विशेष सत्रादरम्यान कोणत्याही गुंतवणूकदाराच्या वास्तविक निधीचा वापर करण्यात आला नाही आणि प्रत्यक्ष शेअर्सची खरेदी-विक्रीही झाली नाही.
मॉक ट्रेडिंग हा नियंत्रित वातावरणात आयोजित करण्यात येणारा तांत्रिक सराव असून, त्यामध्ये एक्स्चेंज, ट्रेडिंग सदस्य, ब्रोकरेज कंपन्या आणि तांत्रिक सेवा प्रदाते आपल्या प्रणालींची कार्यक्षमता तपासतात. भविष्यात तांत्रिक बिघाड, सायबर घटना किंवा इतर आपत्कालीन परिस्थितीमुळे मुख्य ट्रेडिंग प्रणालीवर परिणाम झाल्यास बॅकअप (Business Continuity Plan/Disaster Recovery) प्रणालीद्वारे बाजाराचे कामकाज अखंड सुरू राहू शकते याची पडताळणी करणे हा या सरावाचा मुख्य उद्देश आहे. अशा प्रकारचे तांत्रिक परीक्षण जागतिक वित्तीय बाजारांमध्येही वेळोवेळी आयोजित केले जाते.
11 जुलै 2026 रोजीच्या विशेष मॉक ट्रेडिंग सत्रामध्ये इक्विटी (Equity), इक्विटी डेरिव्हेटिव्ह्ज (Equity Derivatives), फ्युचर्स अँड ऑप्शन्स (Futures & Options), करन्सी डेरिव्हेटिव्ह्ज (Currency Derivatives), कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह्ज (Commodity Derivatives) आणि इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसीट्स (Electronic Gold Receipts – EGR) या प्रमुख बाजार विभागांचा समावेश करण्यात आला. या सर्व विभागांमध्ये केवळ प्रणाली परीक्षण आणि प्रक्रिया पडताळणी (Process Validation) करण्याच्या उद्देशाने ट्रेडिंग प्रक्रियेचा सराव करण्यात आला.
NSE आणि BSE यांनी अनुक्रमे 8 आणि 9 जुलै 2026 रोजी स्वतंत्र परिपत्रके (Circulars) जारी करून या विशेष मॉक ट्रेडिंग सत्राची माहिती बाजारातील सहभागी संस्थांना दिली होती. एक्स्चेंजांनी स्पष्ट केले होते की हा सराव त्यांच्या प्राथमिक साइट तसेच बॅकअप (BCP/DR) इन्फ्रास्ट्रक्चरवर करण्यात येणार आहे.
NSE ने आपल्या परिपत्रकात इक्विटी कॅश विभागातील क्लोजिंग ऑक्शन सेशन (Closing Auction Session – CAS) संबंधित प्रक्रियांचीही चाचणी करण्यात येणार असल्याचे सांगितले होते. BSE ने ट्रेडिंग सदस्यांना, विशेषतः थर्ड-पार्टी ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्म वापरणाऱ्या सहभागी संस्थांना, विविध ट्रेडिंग परिस्थिती आणि प्रणाली कार्यक्षमतेची तपासणी करण्यासाठी या सरावाचा उपयोग करण्याचे आवाहन केले होते.
शनिवारी आयोजित करण्यात आलेले हे विशेष सत्र अनेक टप्प्यांत पार पडले. त्यामध्ये प्री-ओपन प्रक्रिया, ऑर्डर एन्ट्री, ट्रेडिंग, प्रणाली स्विचओव्हर, पुन्हा लॉग-इन आणि इतर तांत्रिक चाचण्यांचा समावेश होता. या सत्राचे वेळापत्रक संबंधित एक्स्चेंजांनी यापूर्वीच जाहीर केले होते आणि सर्व ट्रेडिंग सदस्यांना त्यानुसार त्यांच्या प्रणालींची चाचणी घेण्याचे निर्देश देण्यात आले होते.
मॉक ट्रेडिंगदरम्यान नोंदवले जाणारे सर्व ऑर्डर आणि व्यवहार केवळ चाचणी प्रक्रियेचा भाग असतात. त्यांचा प्रत्यक्ष शेअर बाजारातील व्यवहारांवर किंवा गुंतवणूकदारांच्या पोर्टफोलिओवर कोणताही आर्थिक परिणाम होत नाही. या प्रक्रियेत वास्तविक शेअर्सचे हस्तांतरण, पेमेंट किंवा सेटलमेंट केले जात नाही. त्यामुळे गुंतवणूकदारांच्या निधीवर किंवा गुंतवणुकीवर कोणताही आर्थिक धोका निर्माण होत नाही.
मॉक ट्रेडिंग, ज्याला पेपर ट्रेडिंग किंवा व्हर्च्युअल ट्रेडिंग असेही म्हटले जाते, ही अशी सिम्युलेटेड ट्रेडिंग व्यवस्था आहे ज्यामध्ये सहभागी प्रत्यक्ष निधीऐवजी व्हर्च्युअल फंडचा वापर करून ट्रेडिंग प्रक्रियेचा सराव करतात.
ही प्रणाली नव्या गुंतवणूकदारांना शेअर बाजाराची कार्यपद्धती समजून घेण्यासाठी, ट्रेडिंग धोरणांची चाचणी करण्यासाठी आणि ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्मचा अनुभव घेण्यासाठी उपयोगी ठरते. तसेच ब्रोकरेज संस्था, एक्स्चेंज आणि संस्थात्मक सहभागी आपल्या तांत्रिक प्रणाली, जोखीम व्यवस्थापन प्रक्रिया आणि ट्रेडिंग इन्फ्रास्ट्रक्चरची विश्वसनीयता तपासण्यासाठी या व्यवस्थेचा वापर करतात.
