જમ્મુ-કાશ્મીરમાં માન્ય દસ્તાવેજો વિના રહેવાના આરોપમાં કસ્ટડીમાં લેવાયેલા આશરે 150 બાંગ્લાદેશી નાગરિકોને પશ્ચિમ બંગાળ લાવવામાં આવ્યા છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, તમામ લોકોને ભારતીય વાયુસેનાના વિશેષ વિમાન દ્વારા શ્રીનગરથી બાગડોગરા એરપોર્ટ પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ કડક સુરક્ષા વચ્ચે તેમને જલપાઈગુડી જિલ્લામાં આવેલા ડિટેન્શન કેમ્પમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા. અહીં જરૂરી કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા બાદ તેમને બાંગ્લાદેશ પરત મોકલવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.
રિપોર્ટ અનુસાર, સોમવારે આશરે 150 લોકોની પ્રથમ ટુકડીને જમ્મુ-કાશ્મીરથી પશ્ચિમ બંગાળ ખસેડવામાં આવી હતી. બાગડોગરા એરપોર્ટ પહોંચ્યા બાદ સુરક્ષા વ્યવસ્થા કડક રાખવામાં આવી હતી અને સંબંધિત એજન્સીઓની દેખરેખ હેઠળ તેમને આગળ લઈ જવામાં આવ્યા હતા. આ લોકોને બોર્ડર સિક્યુરિટી ફોર્સ (BSF)ને સોંપવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હોવાનું જણાવાયું છે. ત્યારબાદ ફૂલબાડી ઇમિગ્રેશન સેન્ટર મારફતે જરૂરી ઔપચારિકતાઓ પૂર્ણ કરીને તેમને બાંગ્લાદેશ મોકલવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આ લોકોની ઓળખ અને દસ્તાવેજોની તપાસ માટે વહીવટીતંત્ર તથા પોલીસ દ્વારા સર્વે અને ચકાસણી અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કાશ્મીર ખીણના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં આશરે 600 બાંગ્લાદેશી નાગરિકોની ઓળખ થઈ હતી, જેમના વિશે આરોપ છે કે તેઓ માન્ય દસ્તાવેજો વિના ત્યાં રહેતા હતા. તેમાંથી આશરે 500 લોકોને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા હોવાની માહિતી પણ સામે આવી છે. પ્રથમ તબક્કામાં 150 લોકોને પશ્ચિમ બંગાળ મોકલવામાં આવ્યા છે.
આ કાર્યવાહીનો હેતુ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ગેરકાયદેસર રીતે રહેતા વિદેશી નાગરિકોની ઓળખ કરીને તેમને નિર્ધારિત કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ તેમના દેશમાં પરત મોકલવાનો હોવાનું જણાવાયું છે. વહીવટીતંત્ર દ્વારા પહેલાં ઓળખ અને દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ સંબંધિત લોકોને કસ્ટડીમાં લઈને આગળની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવા કેસોમાં વ્યક્તિની નાગરિકતા, દસ્તાવેજો અને ભારતમાં રહેવાની કાયદેસરતાની તપાસ કર્યા બાદ જ પ્રત્યાવર્તનની પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવે છે.
ભારતીય વાયુસેનાના વિશેષ વિમાન દ્વારા આટલા મોટા સમૂહને જમ્મુ-કાશ્મીરથી પશ્ચિમ બંગાળ લાવવામાં આવવું સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. સામાન્ય પરિવહન વ્યવસ્થાને બદલે વિશેષ વિમાન અને ત્યારબાદ સુરક્ષા દળોના વાહનોનો ઉપયોગ કરીને સમગ્ર પ્રક્રિયા નિયંત્રિત અને સુરક્ષિત રીતે હાથ ધરવામાં આવી હતી. બાગડોગરા એરપોર્ટથી ડિટેન્શન કેમ્પ સુધી પણ પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
પશ્ચિમ બંગાળને આ પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા એટલા માટે પણ મળી રહી છે કે રાજ્યની બાંગ્લાદેશ સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ છે. જમ્મુ-કાશ્મીરથી લાવવામાં આવેલા લોકોને પશ્ચિમ બંગાળમાં સંબંધિત એજન્સીઓને સોંપ્યા બાદ સરહદ સાથે જોડાયેલા નિર્ધારિત ઇમિગ્રેશન ચેનલ મારફતે બાંગ્લાદેશ મોકલવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકાય છે. રિપોર્ટો અનુસાર, આ લોકોને BSFને સોંપ્યા બાદ ફૂલબાડી ઇમિગ્રેશન સેન્ટર મારફતે આગળની કાર્યવાહી કરવાની તૈયારી છે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આ ચકાસણી અભિયાન માત્ર એક-બે વિસ્તારો પૂરતું મર્યાદિત નહોતું. કાશ્મીર ખીણના વિવિધ જિલ્લાઓમાં રહેતા અને કામ કરતા લોકોના દસ્તાવેજોની તપાસ કરવામાં આવી હતી. રિપોર્ટોમાં જણાવાયું છે કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી પોલીસ અને વહીવટીતંત્ર શંકાસ્પદ વિદેશી નાગરિકોની ઓળખ તથા દસ્તાવેજોની ચકાસણી પર કામ કરી રહ્યા હતા. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, ફળોના બગીચા, ઈંટોના ભઠ્ઠા અને બાંધકામ સાથે સંકળાયેલા મજૂરોના દસ્તાવેજોની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી.
જમ્મુ-કાશ્મીર પોલીસ દ્વારા ચલાવવામાં આવેલા ચકાસણી અભિયાનમાં આધાર કાર્ડ અને અન્ય ઓળખ દસ્તાવેજોની માહિતી પણ તપાસવામાં આવી હતી. ધ પ્રિન્ટના અહેવાલ અનુસાર, પોલીસે આવા અનેક પ્રવાસીઓ પર કેટલાંક મહિનાઓ સુધી નજર રાખી હતી અને તેમની ચકાસણી કરી હતી. દસ્તાવેજોમાં અસંગતતા મળ્યા બાદ વધુ તપાસ કરવામાં આવી અને નાગરિકતા સંબંધિત માહિતીની ચકાસણી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો.
આ કાર્યવાહીનો સંબંધ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર અને વસ્તી વિષયક ફેરફારો અંગે હાથ ધરવામાં આવેલા વ્યાપક અભ્યાસ સાથે પણ જોડવામાં આવી રહ્યો છે. ગૃહ મંત્રાલયે સરહદી વિસ્તારોમાં ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર અને તેનાથી સંબંધિત વસ્તી વિષયક ફેરફારોનો અભ્યાસ કરવા માટે એક ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિની રચના કરી છે. સમિતિને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં છેલ્લા વર્ષોમાં થયેલા વસ્તી વિષયક ફેરફારો સંબંધિત માહિતી એકત્રિત કરીને આ મુદ્દે પોતાનો અહેવાલ રજૂ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.
જમ્મુ-કાશ્મીર વહીવટીતંત્ર દ્વારા આ સમિતિને એવી માહિતી પણ આપવામાં આવી હતી કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના અલગ-અલગ જિલ્લાઓમાં આશરે 600 બાંગ્લાદેશી નાગરિકોની ઓળખ કરવામાં આવી છે. જોકે, અલગ-અલગ અહેવાલોમાં સંખ્યાના સંદર્ભ અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ તાજેતરની કાર્યવાહીમાં 150 લોકોને પ્રથમ તબક્કામાં પશ્ચિમ બંગાળ મોકલવામાં આવ્યા હોવાની માહિતી અનેક અહેવાલોમાં સામે આવી છે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ લોકોને સીધા બાંગ્લાદેશ મોકલવાને બદલે પહેલાં પશ્ચિમ બંગાળ લાવવાની વ્યવસ્થા એટલા માટે કરવામાં આવી છે કે સરહદ પાર પ્રત્યાવર્તન પહેલાં જરૂરી ઔપચારિકતાઓ પૂર્ણ કરી શકાય. નાગરિકતા અને દસ્તાવેજો સંબંધિત પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ સંબંધિત એજન્સીઓ તેમને બાંગ્લાદેશ મોકલવાની કાર્યવાહી કરશે. તેથી પશ્ચિમ બંગાળ લાવવામાં આવવાનો અર્થ એ નથી કે તમામ લોકોને તે જ સમયે સરહદ પાર મોકલી દેવામાં આવ્યા છે; તેમના માટે નિર્ધારિત પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની બાકી છે.
રિપોર્ટો અનુસાર, 150 લોકોની આ પ્રથમ ટુકડી છે. ત્યારબાદ અન્ય લોકોને પણ તબક્કાવાર રીતે પશ્ચિમ બંગાળ લાવવામાં અને પછી બાંગ્લાદેશ મોકલવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. NDTV અને અન્ય અહેવાલો અનુસાર, 7 ઓક્ટોબરે વધુ 150 બાંગ્લાદેશી નાગરિકોને ડિપોર્ટ કરવામાં આવે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
દરમિયાન, જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્યમંત્રી ઉમર અબ્દુલ્લાએ અચાનક હાથ ધરાયેલી આ કાર્યવાહી પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ અનુસાર, તેમણે કહ્યું કે ગેરકાયદેસર રીતે રહેતા વિદેશી નાગરિકોની સમસ્યા અલગ મુદ્દો છે, પરંતુ 150 લોકોને અચાનક બહાર મોકલવાની પ્રક્રિયા તેમને અસામાન્ય લાગી. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આવા કેસોમાં રાજ્ય વહીવટીતંત્રની ભૂમિકા અને કેન્દ્રના નિર્દેશો વચ્ચેના તફાવતને સમજવો જરૂરી છે.
ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર કરનારાઓ સામેની કાર્યવાહી અંગે કેન્દ્ર સરકાર અને સુરક્ષા એજન્સીઓનો લાંબા સમયથી દસ્તાવેજોની ચકાસણી અને સરહદ સુરક્ષા પર ભાર રહ્યો છે. ભારત-બાંગ્લાદેશ સરહદ સાથે જોડાયેલા વિસ્તારોમાં માનવ તસ્કરી અને ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરને રોકવા માટે BSF અને બોર્ડર ગાર્ડ બાંગ્લાદેશ વચ્ચે સંકલન વધારવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
જમ્મુ-કાશ્મીરથી પશ્ચિમ બંગાળ સુધીની આ કાર્યવાહીમાં અનેક સુરક્ષા અને વહીવટી એજન્સીઓ સામેલ છે. પહેલાં જમ્મુ-કાશ્મીર પોલીસ અને વહીવટીતંત્ર દ્વારા ઓળખ અને ચકાસણી કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ કસ્ટડીમાં લેવાયેલા લોકોને વિશેષ વિમાન દ્વારા બાગડોગરા પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા. પશ્ચિમ બંગાળ પહોંચ્યા બાદ BSF અને ઇમિગ્રેશન અધિકારીઓની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બને છે. અંતે દસ્તાવેજો અને નાગરિકતા સંબંધિત ઔપચારિકતાઓ પૂર્ણ થયા બાદ બાંગ્લાદેશ પરત મોકલવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની છે.
આ સમગ્ર કાર્યવાહી વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ પણ છે કે અહેવાલોમાં આ લોકો માટે “ગેરકાયદેસર બાંગ્લાદેશી” અથવા “માન્ય દસ્તાવેજો વિના રહેતા બાંગ્લાદેશી નાગરિકો” જેવા શબ્દો અધિકારીઓના આરોપ અને વહીવટી કાર્યવાહી સંદર્ભે ઉપયોગમાં લેવાયા છે. કોઈ વ્યક્તિની અંતિમ કાનૂની સ્થિતિ સંબંધિત દસ્તાવેજો અને સક્ષમ અધિકારીઓની પ્રક્રિયા દ્વારા નક્કી થાય છે. તેથી દરેક વ્યક્તિની ઓળખ અને નાગરિકતાની ચકાસણી પ્રક્રિયાના આધારે જ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે.
હાલમાં આશરે 150 લોકોને જલપાઈગુડીના ડિટેન્શન કેમ્પમાં રાખવામાં આવ્યા છે. અહીં તેમની સુરક્ષા અને દેખરેખની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. ત્યારબાદ સરહદ સાથે જોડાયેલા નિર્ધારિત કેન્દ્ર મારફતે તેમને બાંગ્લાદેશ મોકલવાની તૈયારી છે. આગામી દિવસોમાં અન્ય શંકાસ્પદ વિદેશી નાગરિકો સામે પણ આવી જ કાર્યવાહી આગળ વધે તેવી શક્યતા છે.
જમ્મુ-કાશ્મીરથી બાંગ્લાદેશી નાગરિકોને પશ્ચિમ બંગાળ ખસેડવાની આ કાર્યવાહી એટલા માટે પણ ચર્ચામાં છે કે પ્રથમ વખત આટલા મોટા સમૂહને એકસાથે વિશેષ વિમાન દ્વારા બીજા રાજ્યમાં લઈ જવાની પ્રક્રિયા સામે આવી છે. કેન્દ્ર અને સુરક્ષા એજન્સીઓની કાર્યવાહી હવે માત્ર સ્થાનિક સ્તરે ઓળખ સુધી મર્યાદિત રહી નથી, પરંતુ ચકાસણી, કસ્ટડી, સ્થાનાંતરણ અને પ્રત્યાવર્તનની સમગ્ર પ્રક્રિયા તબક્કાવાર આગળ વધારવામાં આવી રહી છે.
હાલમાં વહીવટીતંત્રની પ્રાથમિકતા કસ્ટડીમાં લેવાયેલા લોકોની ઓળખ અને દસ્તાવેજોની તપાસ પૂર્ણ કરીને તેમને નિર્ધારિત કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ બાંગ્લાદેશ મોકલવાની છે. પ્રથમ તબક્કામાં 150 લોકોને પશ્ચિમ બંગાળ લાવવામાં આવ્યા છે અને બાકીના લોકોને પણ તબક્કાવાર મોકલવામાં આવે તેવી માહિતી સામે આવી છે. સમગ્ર પ્રક્રિયા પર કેન્દ્ર, જમ્મુ-કાશ્મીર વહીવટીતંત્ર, BSF અને ઇમિગ્રેશન એજન્સીઓની દેખરેખ ચાલુ છે.
