આદિત્ય-એલ1એ સોલાર ફ્લેર પહેલાં સૂર્યના સક્રિય વિસ્તારમાં નાની ચમક પકડી

ભારતના આદિત્ય-એલ1 મિશનથી મળેલા અવલોકનોના વિશ્લેષણમાં વૈજ્ઞાનિકોએ સૂર્યના વાતાવરણમાં સોલાર ફ્લેર પહેલાં થતી નાની અને અલ્પકાલીન ચમકની ઘટનાઓ શોધી છે. આ સંકેતો ફ્લેરથી થોડા કલાકો પહેલાં તે જ સક્રિય વિસ્તારમાં જોવા મળ્યા હતા, જ્યાં બાદમાં વિસ્ફોટ થયો હતો.

આદિત્ય-એલ1માંથી મળેલા ડેટાના વિશ્લેષણ દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોએ સૂર્યના સક્રિય વિસ્તારોમાં અનેક નાની અને અલ્પકાલીન તેજસ્વી ઘટનાઓ જોઈ. આ ઘટનાઓને ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇવેન્ટ્સ કહેવામાં આવી છે. આ ઘટનાઓ મોટા સોલાર ફ્લેર શરૂ થાય તે પહેલાં જોવા મળી હતી અને બાદમાં જ્યાં ફ્લેર થયો હતો, તેની આસપાસ કેન્દ્રિત થઈ હતી.

આમાંથી કેટલીક ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇવેન્ટ્સ સાથે એક્સ-રે સંકેતો પણ નોંધાયા હતા. તે દર્શાવે છે કે આ ઘટનાઓમાં ચુંબકીય ઊર્જાનું મુક્ત થવું સામેલ હોઈ શકે છે. સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, વારંવાર થતું નાના સ્તરનું ઊર્જા મુક્તિ સક્રિય વિસ્તારના ચુંબકીય ક્ષેત્રને ધીમે ધીમે અસ્થિર બનાવી શકે છે અને આગળ જતાં મોટો સોલાર ફ્લેર પેદા કરી શકે છે.

આ અભ્યાસમાં આદિત્ય-એલ1ના ત્રણ પેલોડ્સમાંથી મળેલા એકસાથે કરવામાં આવેલા અવલોકનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. Solar Ultraviolet Imaging Telescope (SUIT) એ સૂર્યનું 11 near-ultraviolet ફિલ્ટર્સમાં અવલોકન કર્યું, જ્યારે SoLEXS અને HEL1OS સાધનોએ સૂર્યના કોરોના પરથી આવતા એક્સ-રે ઉત્સર્જનને નોંધ્યું.

આદિત્ય-એલ1નું Sun-Earth Lagrange Point 1 (L1)ની આસપાસનું અવલોકન સ્થાન તેને સૂર્યની પ્રવૃત્તિનું સતત નિરીક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે. SUITમાંથી મળતી near-ultraviolet માહિતી ખાસ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે પૃથ્વીનું વાતાવરણ મોટા ભાગના અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગને શોષી લે છે, જેના કારણે આવી તરંગલંબાઈને જમીન આધારિત અવલોકનોથી મેળવવી મુશ્કેલ બને છે.

સોલાર ફ્લેર અચાનક થતા તીવ્ર વિદ્યુતચુંબકીય કિરણોત્સર્ગના વિસ્ફોટો છે, જે ચુંબકીય ઊર્જાના મુક્ત થવા સાથે જોડાયેલા હોય છે. મોટા ફ્લેર રેડિયો સંચાર અને નેવિગેશન સિસ્ટમોને અસર કરી શકે છે, ઉપગ્રહોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને અવકાશયાત્રીઓ તથા અવકાશયાનો માટે કિરણોત્સર્ગનું જોખમ વધારી શકે છે.

વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, ફ્લેર પહેલાં થતી પ્રવૃત્તિને સમજવાથી ભવિષ્યમાં વિશ્વસનીય ફ્લેર આગાહી અને વધુ સારી અવકાશ હવામાન આગાહી વિકસાવવામાં મદદ મળી શકે છે. તેનાથી ઉપગ્રહો, સંચાર પ્રણાલીઓ, અવકાશયાત્રીઓ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ તકનીકોને સૂર્યની પ્રવૃત્તિની સંભવિત અસરોથી બચાવવા માટેની તૈયારીમાં સુધારો થઈ શકે છે.

આ સંશોધન Manipal Centre for Natural Sciences અને Manipal Academy of Higher Educationના સંશોધકોએ ISRO/Department of Space તથા અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના વૈજ્ઞાનિકો સાથે મળીને કર્યું છે. અભ્યાસના તારણો Monthly Notices of the Royal Astronomical Societyમાં પ્રકાશિત થયા છે.