એર ઇન્ડિયા અને વિસ્તારાના વિલીનીકરણના એક વર્ષ પછી પણ કંપનીનું પ્રદર્શન અપેક્ષા મુજબ રહ્યું નથી. વિમાન દુર્ઘટનાઓ, ફ્લાઇટ્સની ઘટતી સંખ્યા, તકનીકી ખામીઓ અને ઘટતા બજાર હિસ્સાએ એરલાઇનની ગતિને ધીમી પાડી છે.
બિઝનેસ ન્યૂઝ: એક સમયે દેશની એકમાત્ર એરલાઇન રહેલી એર ઇન્ડિયા આજે પણ નવી ઉડાન ભરવાના પ્રયાસમાં છે. ટાટા ગ્રુપના હાથમાં આવ્યા પછી અને વિસ્તારા સાથેના વિલીનીકરણ (Merger) ના એક વર્ષ પછી પણ કંપની અપેક્ષા મુજબ પ્રદર્શન કરી શકી નથી. એક વર્ષની અંદર વિમાન દુર્ઘટનાઓ, ફ્લાઇટ્સમાં ઘટાડો, કાફલા (Fleet) ની અછત અને ઘટતા બજાર હિસ્સા (Market Share) એ એરલાઇનની ગતિને ધીમી કરી દીધી છે.
ટાટાની એરલાઇનનો ઇતિહાસ
ભારતની સૌથી જૂની એરલાઇન એર ઇન્ડિયાની શરૂઆત 1932માં જે.આર.ડી. ટાટાએ “ટાટા એરલાઇન્સ” નામથી કરી હતી. તેમણે પોતે કરાચીથી બોમ્બે સુધીની પ્રથમ ઉડાન ભરી હતી, જેમાં હવાઈ ટપાલ લઈ જવામાં આવી હતી. પછીથી આ એરલાઇનનું નામ એર ઇન્ડિયા રાખવામાં આવ્યું અને જે.આર.ડી. ટાટાને “ભારતીય વિમાનન (એવિએશન) ના પિતા” કહેવામાં આવ્યા.
આઝાદી પછી 1953માં ભારત સરકારે આ એરલાઇનમાં બહુમતી હિસ્સો લઈને તેનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું. ઘણા દાયકાઓ સુધી સરકારી નિયંત્રણમાં રહ્યા પછી કંપની દેવાના બોજમાં ડૂબી ગઈ. અંતે, 2021માં ટાટા ગ્રુપે તેને ફરીથી પોતાના નિયંત્રણમાં લઈને તેના પુનર્જીવનની શરૂઆત કરી.
વિસ્તારા સાથે થયું મોટું વિલીનીકરણ
ટાટા-સિંગાપોર એરલાઇન્સના સંયુક્ત સાહસ વિસ્તારાનું 12 નવેમ્બર 2024ના રોજ એર ઇન્ડિયામાં ઔપચારિક વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું. વિલીનીકરણ પછી તમામ કામગીરી (ઓપરેશન્સ) એર ઇન્ડિયા હેઠળ આવી ગઈ અને વિસ્તારાની બુકિંગ સિસ્ટમ તેમજ ફ્લાઇટ્સ પણ એર ઇન્ડિયાના નામથી સંચાલિત થવા લાગી.
જોકે, આ વિલીનીકરણ પછી એર ઇન્ડિયાને નવી ઓળખ તો મળી, પરંતુ પ્રદર્શનના મામલે કંપની પાછળ પડતી જોવા મળી.
દુર્ઘટનાઓ અને તકનીકી સમસ્યાઓએ મુશ્કેલીઓ વધારી
વિલીનીકરણ પછી એર ઇન્ડિયા સામે ઘણા પડકારો આવ્યા. જૂન 2025માં અમદાવાદમાં થયેલી એક જીવલેણ વિમાન દુર્ઘટનાએ એરલાઇનની છબીને આઘાત આપ્યો. લંડન જવા રવાના થયેલું આ વિમાન ઉડાન ભર્યાના થોડી જ મિનિટો પછી દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું, જેમાં 260 લોકોના મોત થયા હતા.
આ દુર્ઘટના પછી એર ઇન્ડિયાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતા પર સવાલો ઉઠવા લાગ્યા. સાથે જ સપ્લાય ચેઇન (Supply Chain) અને તકનીકી જાળવણીની ખામીઓએ એરલાઇનની ગતિને વધુ ધીમી કરી દીધી.
કાફલાની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો
વિલીનીકરણ સમયે એર ઇન્ડિયા અને વિસ્તારાનો સંયુક્ત કાફલો 208 વિમાનોનો હતો, જ્યારે એર ઇન્ડિયા એક્સપ્રેસ સહિત કુલ સંખ્યા 298 સુધી પહોંચતી હતી. પરંતુ એક વર્ષ પછી આ સંખ્યા ઘટીને 187 વિમાનો પર આવી ગઈ છે. અમદાવાદ દુર્ઘટના પછી એક 787 વિમાનને કાયમી ધોરણે સેવામાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યું.
આ ઉપરાંત, જૂના B777-200LR વિમાનોને કાફલામાંથી બહાર કરી દેવામાં આવ્યા અને ભાડાપટ્ટે (Lease) લીધેલા કેટલાક વિમાનો તેમની અવધિ પૂરી થવા પર પાછા આપી દેવામાં આવ્યા. જ્યારે, સિંગાપોર એરલાઇન્સ પાસેથી મળવાના છ B777-300ER વિમાનો હજુ સુધી એર ઇન્ડિયાને મળ્યા નથી.
ફ્લાઇટ્સની સંખ્યા ઘટી ગઈ
વિલીનીકરણ પહેલાં એર ઇન્ડિયા અને વિસ્તારા મળીને લગભગ 90 સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય રૂટ્સ પર સાપ્તાહિક 5,600 થી વધુ ફ્લાઇટ્સનું સંચાલન કરતા હતા. પરંતુ નવેમ્બર 2025 સુધીમાં આ સંખ્યા ઘટીને 4,823 ફ્લાઇટ્સ રહી ગઈ છે.
એવિએશન વિશ્લેષણ કંપની સિરિયમ (Cirium) ના આંકડા અનુસાર, આ ઘટાડો ઓપરેશનલ મર્યાદાઓ અને કાફલાની ઓછી ઉપલબ્ધતાને કારણે આવ્યો છે. આનાથી મુસાફરોને ટિકિટ બુકિંગ અને ફ્લાઇટ રદ્દીકરણની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
બજાર હિસ્સામાં પણ ઘટાડો
જ્યારે એર ઇન્ડિયાએ તેના પરિવર્તન કાર્યક્રમ Vihaan.AI ની શરૂઆત કરી હતી, ત્યારે લક્ષ્ય હતું કે 5 વર્ષમાં 30% બજાર હિસ્સો પ્રાપ્ત કરવામાં આવે. સપ્ટેમ્બર 2024માં, જ્યારે ચારેય એરલાઇન્સ (એર ઇન્ડિયા, વિસ્તારા, એરએશિયા ઇન્ડિયા અને એર ઇન્ડિયા એક્સપ્રેસ) અલગ-અલગ કામ કરી રહી હતી, ત્યારે જૂથનો બજાર હિસ્સો 29.2% હતો.
વિલીનીકરણ પછી ડિસેમ્બર 2024માં તે ઘટીને 26.4% રહી ગઈ અને સપ્ટેમ્બર 2025 સુધીમાં ફક્ત 27.4% પર સ્થિર રહી. એટલે કે, એક વર્ષમાં એર ઇન્ડિયા ગ્રુપના બજાર હિસ્સામાં સતત ઘટાડો આવ્યો છે.
શા માટે ચાલી ન શકી ‘નવી ઉડાન’
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે વિલીનીકરણ પછી સૌથી મોટો પડકાર રહ્યો બંને કંપનીઓની ઓપરેશનલ પ્રણાલી અને સ્ટાફને એકસાથે લાવવાનો. વિસ્તારાની પ્રીમિયમ છબી અને એર ઇન્ડિયાની પરંપરાગત છબીને એક સમાન બ્રાન્ડ ઓળખમાં બદલવું સરળ નહોતું.
સાથે જ, આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે સ્લોટ્સની મર્યાદાઓ, જાળવણીમાં વિલંબ
