રાજસ્થાનના અલવર જિલ્લાના બડોદામેવ વિસ્તારના બુટોલી ગામમાં સોમવારે સાંજે પતંગ લૂંટતી વખતે 8 વર્ષનો ભાનુ ગુર્જર ખુલ્લા બોરવેલમાં પડી ગયો હતો. આશરે 48 ફૂટની ઊંડાઈએ ફસાયેલા બાળકને SDRFની ટીમે લગભગ પાંચ કલાકના રેસ્ક્યુ ઓપરેશન બાદ સુરક્ષિત બહાર કાઢ્યો.
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા અનુસાર, 8 વર્ષનો ભાનુ ગુર્જર સોમવારે સાંજે લગભગ 6 વાગ્યે ગામમાં કપાયેલી પતંગ પાછળ દોડી રહ્યો હતો. આ દરમિયાન તેનું ધ્યાન ખુલ્લા બોરવેલ તરફ ગયું નહીં અને તે તેમાં પડી ગયો.
બાળક બોરવેલમાં પડ્યાની જાણ થતાં આસપાસના ગ્રામજનોએ તેને બચાવવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો. થોડા જ સમયમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ઘટનાસ્થળે પહોંચ્યા. વહીવટીતંત્રને જાણ કરવામાં આવી અને બચાવ દળને બોલાવવામાં આવ્યું.
બોરવેલની ઊંડાઈ આશરે 300 ફૂટ હોવાનું જણાવાયું હતું, પરંતુ બાળક લગભગ 48 ફૂટની ઊંડાઈએ એક જગ્યાએ ફસાયેલો હતો. તેના કારણે રેસ્ક્યુ ટીમે સાવચેતીપૂર્વક કામગીરી કરવી પડી.
રેસ્ક્યુ ઓપરેશન દરમિયાન ટીમને બોરવેલની અંદરથી બાળકનો અવાજ સંભળાયો. તેનાથી ભાનુ જીવિત હોવાનું અને પ્રતિસાદ આપી રહ્યો હોવાનું પુષ્ટિ થયું.
ત્યારબાદ બચાવ દળે બોરવેલની અંદર કેમેરા અને દોરડું નાખીને બાળકની સ્થિતિ જાણવા પ્રયાસ કર્યો. બાળકને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો રહે તે માટે પાઇપ દ્વારા બોરવેલની અંદર ઓક્સિજન પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.
બચાવ દળે બાળક સાથે સતત સંપર્ક જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો. ટીમનું પ્રાથમિક લક્ષ્ય બાળકને સુરક્ષિત સ્થિતિમાં રાખીને કોઈ વધારાના જોખમ વિના તેને બહાર કાઢવાનું હતું.
બાળકને સીધા બોરવેલના માર્ગે બહાર કાઢવામાં મુશ્કેલી થતાં રેસ્ક્યુ ટીમે વૈકલ્પિક માર્ગ તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેના માટે બોરવેલની સમાંતર જમીનનું ખોદકામ શરૂ કરવામાં આવ્યું.
ઓપરેશનમાં ત્રણ જેસીબી મશીનોની મદદ લેવામાં આવી. ટીમે બોરવેલની નજીક સમાંતર ખાડો ખોદવાનું શરૂ કર્યું, જેથી ત્યાંથી બાળક સુધી પહોંચવાનો માર્ગ બનાવી શકાય.
જોકે, ખોદકામ દરમિયાન જમીન અને પાઇપ ધસી જવાનું જોખમ સામે આવ્યું. સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને આ પ્રક્રિયા થોડા સમય માટે અટકાવવી પડી. ત્યારબાદ રેસ્ક્યુ ટીમે વ્યૂહરચના બદલી અને બાળકને બહાર કાઢવાના અન્ય વિકલ્પ પર કામ કર્યું.
બાળક સુધી પહોંચવા માટે રેસ્ક્યુ ટીમે સ્થાનિક ગ્રામજનની મદદ પણ લીધી. ઇસ્સાર નામના ગ્રામજન અગાઉ કૂવા અને પાણી સંબંધિત અકસ્માતોમાં બચાવ કામગીરીમાં મદદ કરી ચૂક્યા હતા. તેમણે બાળકને બહાર કાઢવામાં સહયોગ કરવાની ઓફર કરી.
એસપીની મંજૂરી બાદ તેમને સુરક્ષા વ્યવસ્થા સાથે બોરવેલમાં નીચે ઉતારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. તેમને ઊંધા લટકાવીને બાળક સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરાયો, પરંતુ માર્ગમાં રહેલા પથ્થરને કારણે તેઓ બાળક સુધી પહોંચી શક્યા નહીં.
ત્યારબાદ SDRF ટીમે અન્ય તકનીકી પદ્ધતિઓથી બાળકને બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા આગળ વધારી.
રેસ્ક્યુ ટીમે બોરવેલની અંદર બાળકની સ્થિતિ પર નજર રાખવા કેમેરાનો ઉપયોગ કર્યો. તેના દ્વારા બાળકની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળી. ત્યારબાદ દોરડાની મદદથી તેને બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી.
ખૂબ સાવચેતીપૂર્વક બાળકને ઉપર ખેંચવામાં આવ્યો. લગભગ પાંચ કલાકની કામગીરી બાદ રાત્રે આશરે 11 વાગ્યે SDRFની ટીમે ભાનુને બોરવેલમાંથી બહાર કાઢ્યો.
બાળક બહાર આવતાં ઘટનાસ્થળે હાજર ગ્રામજનો અને પરિવારના લોકોએ રાહત અનુભવી. રેસ્ક્યુ ટીમની કામગીરી પૂર્ણ થયા બાદ ઘટનાસ્થળે ખુશીનો માહોલ જોવા મળ્યો.
બચાવ અભિયાનમાં SDRFના આશરે 10 જવાનો સામેલ હતા. ટીમે ઘટનાસ્થળની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કર્યા બાદ અલગ-અલગ સ્તરે બચાવ કામગીરી હાથ ધરી.
ઓપરેશન દરમિયાન બાળકને ઓક્સિજન ઉપલબ્ધ કરાવવો, તેની સ્થિતિ પર નજર રાખવી અને તેને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું. જમીનના ખોદકામથી લઈને બોરવેલની અંદર સાધનો પહોંચાડવા સુધી અનેક વિકલ્પો પર કામ કરવામાં આવ્યું.
રેસ્ક્યુ ટીમ માટે મુખ્ય પડકાર બોરવેલની ઊંડાઈ અને તેની આસપાસની માટી તથા રચનાને નુકસાન થવાનું જોખમ હતું. તેથી કોઈપણ પગલું ઉતાવળમાં લેવાને બદલે સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી.
અલવરની આ ઘટના ફરી એકવાર ખુલ્લા અને ઉપયોગમાં ન લેવાતા બોરવેલને સુરક્ષિત રીતે બંધ કરવાની જરૂરિયાત સામે લાવે છે. ગ્રામ્ય અને કૃષિ વિસ્તારોમાં ખુલ્લા બોરવેલ બાળકો માટે ગંભીર જોખમ બની શકે છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં બાળકો ઊંડા બોરવેલમાં ફસાઈ જાય છે અને તેમને બહાર કાઢવા માટે કલાકો સુધી બચાવ અભિયાન ચલાવવું પડે છે. આ દરમિયાન ઓક્સિજનની અછત, માટી ધસી પડવી અને બાળકને ઇજા થવા જેવા જોખમો રહે છે.
નિષ્ણાતો અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓ સતત સલાહ આપે છે કે બિનઉપયોગી અથવા ખુલ્લા બોરવેલને મજબૂતીથી બંધ કરવામાં આવે. સાથે જ આવા સ્થળોની આસપાસ ચેતવણી સંકેતો અને સુરક્ષા ઘેરો બનાવવો જોઈએ.
ભાનુને સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં આવ્યા બાદ તેના પરિવાર અને ગ્રામજનોએ રાહત અનુભવી. લગભગ પાંચ કલાક ચાલેલા આ ઓપરેશનમાં સ્થાનિક લોકોએ પણ બચાવ દળને સહયોગ આપ્યો.
ઘટનાએ આપત્તિની સ્થિતિમાં સ્થાનિક લોકોની જાણકારી અને પ્રશિક્ષિત બચાવ દળ વચ્ચેના સંકલનનું મહત્વ પણ દર્શાવ્યું. ગ્રામજન ઇસ્સારે બાળક સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરીને રેસ્ક્યુ અભિયાનમાં મદદ કરી.
આ ઘટનામાં મુખ્ય બાબત એ રહી કે લાંબા સમય સુધી બોરવેલની અંદર ફસાયેલા રહેવા છતાં બાળકને સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં આવ્યો.
અલવરની ઘટના બાદ ખુલ્લા બોરવેલને લઈને સ્થાનિક સ્તરે સાવચેતી વધારવાની જરૂરિયાત ફરી સામે આવી છે. ખાસ કરીને ગામો અને ખેતરોમાં એવા સ્થળોની ઓળખ કરવી જરૂરી છે, જ્યાં બાળકો અથવા અન્ય લોકો અજાણતાં પહોંચી શકે.
બોરવેલનો ઉપયોગ બંધ થયા બાદ તેને ખુલ્લો છોડી દેવો ગંભીર અકસ્માતનું કારણ બની શકે છે. વહીવટીતંત્ર, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને જમીન માલિકોના સ્તરે આવા સ્થળોની દેખરેખ તથા તેમને સુરક્ષિત રીતે બંધ કરવાની વ્યવસ્થા અકસ્માતોને રોકવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
