કेंद્રીય ઔષધિ માનક નિયંત્રણ સંગઠન (CDSCO)ની તપાસમાં દેશભરમાં તૈયાર અને બજારમાં ઉપલબ્ધ અનેક દવાઓના નમૂનાઓ નિર્ધારિત ગુણવત્તા ધોરણો પર ખરા ઉતર્યા નથી. અહેવાલ મુજબ, દેશમાં કુલ 240 દવાઓના નમૂનાઓને સબસ્ટાન્ડર્ડ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 82 દવાઓ હિમાચલ પ્રદેશમાં બનાવવામાં આવી હતી. આ દવાઓમાં હૃદય, બ્લડ પ્રેશર સહિત વિવિધ બીમારીઓની સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
દવાઓના નમૂનાઓની તપાસ નિર્ધારિત ગુણવત્તા ધોરણોના આધારે કરવામાં આવે છે. કોઈ દવાના નમૂનામાં સક્રિય ઘટકની માત્રા, ગુણવત્તા, શુદ્ધતા અથવા અન્ય નિર્ધારિત માપદંડોમાં ખામી જોવા મળે તો તેને Not of Standard Quality (NSQ) એટલે કે નિર્ધારિત ગુણવત્તા ધોરણોને અનુરૂપ ન માનવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે આવી દરેક દવા નકલી છે. તેનો અર્થ માત્ર એટલો છે કે તપાસ દરમિયાન તે નમૂનો નિર્ધારિત ગુણવત્તા ધોરણો પૂર્ણ કરી શક્યો નથી.
CDSCO અને સંબંધિત રાજ્ય ઔષધિ નિયંત્રણ વિભાગો સમયાંતરે બજારમાંથી દવાઓના નમૂનાઓ એકત્ર કરીને તેમની તપાસ કરે છે. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ દર્દીઓ સુધી પહોંચતી દવાઓ નિર્ધારિત ગુણવત્તા અને સુરક્ષા ધોરણો મુજબ હોવાની ખાતરી કરવાનો છે. જે નમૂનાઓમાં ખામી જોવા મળે છે, તેમના ઉત્પાદક અને સંબંધિત બેચની આગળ તપાસ કરવામાં આવે છે.
હિમાચલ પ્રદેશ દેશના મુખ્ય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદન કેન્દ્રોમાં સામેલ છે. રાજ્યના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં દવા કંપનીઓ ઉત્પાદન કરે છે અને અહીં તૈયાર થતી દવાઓ દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં સપ્લાય કરવામાં આવે છે. તેથી કોઈ દવાના ગુણવત્તા પરીક્ષણમાં નિષ્ફળતા સામે આવ્યા બાદ સંબંધિત બેચની દેખરેખ અને તેને બજારમાંથી દૂર કરવાની કાર્યવાહી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
અહેવાલમાં ગુણવત્તા ધોરણો પર ખરા ન ઉતરેલા દવાઓના નમૂનાઓમાં વિવિધ તબીબી જરૂરિયાતો માટે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓનો સમાવેશ હોવાનું જણાવાયું છે. તેમાં હૃદય અને બ્લડ પ્રેશર સંબંધિત દવાઓ ઉપરાંત અન્ય બીમારીઓની સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓ પણ સામેલ હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, કોઈ દવા અંગે કાર્યવાહીનો નિર્ણય તેના સંબંધિત બેચ, ઉત્પાદક અને તપાસ અહેવાલના આધારે લેવામાં આવે છે.
આવા કેસોમાં દવા નિયામક સંબંધિત કંપનીઓને જરૂરી કાર્યવાહી કરવા માટે નિર્દેશ આપી શકે છે. જો કોઈ બેચ બજારમાં ઉપલબ્ધ હોય તો તેને પાછો ખેંચવાની એટલે કે રિકોલ કરવાની પ્રક્રિયા પણ શરૂ થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત ઉત્પાદન એકમનું નિરીક્ષણ, રેકોર્ડની તપાસ અને જરૂરિયાત મુજબ કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવી શકે છે.
હૃદય અને બ્લડ પ્રેશર જેવી બીમારીઓમાં દવાઓનો નિયમિત ઉપયોગ થતો હોવાથી આ પ્રકારના અહેવાલો દર્દીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે, કોઈ દર્દીએ માત્ર સમાચારના આધારે પોતાની ચાલુ દવા અચાનક બંધ કરવી જોઈએ નહીં. જો કોઈ દવા અથવા તેના ચોક્કસ બેચ અંગે નિયામક તરફથી વિશેષ રિકોલ અથવા ચેતવણી જાહેર કરવામાં આવે તો ડૉક્ટર અથવા ફાર્માસિસ્ટની સલાહ લઈને આગળની કાર્યવાહી કરવી જોઈએ.
દવા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, કોઈ દવાનો એક નમૂનો નિષ્ફળ થવો સમગ્ર બ્રાન્ડ અથવા કંપનીની તમામ દવાઓ ખરાબ હોવાનો પુરાવો નથી. તપાસ સામાન્ય રીતે ચોક્કસ બેચ અથવા નમૂના પર આધારિત હોય છે. તેથી કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચતા પહેલાં ગ્રાહકોએ નિયામકની સત્તાવાર માહિતી તપાસવી જોઈએ.
CDSCOની આવી તપાસ વ્યવસ્થા દેશમાં દવાઓની ગુણવત્તાની દેખરેખનો એક ભાગ છે. કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સ્તરની એજન્સીઓ વિવિધ સ્થળોથી નમૂનાઓ એકત્ર કરીને પ્રયોગશાળાઓમાં તેમની તપાસ કરાવે છે. ધોરણોમાં ખામી જોવા મળે તો સંબંધિત ઉત્પાદક સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે અને જરૂરિયાત મુજબ બજારમાં ઉપલબ્ધ ઉત્પાદનો અંગે પણ પગલાં લેવામાં આવે છે.
હિમાચલ પ્રદેશમાં મોટી સંખ્યામાં ફાર્મા કંપનીઓ હોવાથી રાજ્યની દવા ઉત્પાદન એકમોની ગુણવત્તા પર દેખરેખ મહત્વપૂર્ણ છે. દવા ઉદ્યોગ માટે ઉત્પાદન પ્રક્રિયા, કાચા માલની ગુણવત્તા, મશીનરી, સંગ્રહ અને તૈયાર ઉત્પાદનના પરીક્ષણમાં નિર્ધારિત ધોરણોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
દેશભરમાં 240 દવાઓના નમૂનાઓ સબસ્ટાન્ડર્ડ મળ્યા હોવાના અહેવાલ બાદ દવા ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા નિયંત્રણ અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ખાસ કરીને હૃદય, બ્લડ પ્રેશર અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓના દર્દીઓ લાંબા સમય સુધી ઉપયોગમાં લેતી દવાઓની દેખરેખ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
હાલમાં સંબંધિત દવાઓના નમૂનાઓ અને તેમના બેચની માહિતીના આધારે નિયામકીય કાર્યવાહી પ્રક્રિયા આગળ વધે છે. દર્દીઓ અને સામાન્ય લોકોએ ડૉક્ટરની સલાહ વિના પોતાની નિયમિત દવાઓ બંધ ન કરવી જોઈએ. જો તેમની પાસે એવી દવાનો એ જ બેચ હોય, જેના વિરુદ્ધ સત્તાવાર ચેતવણી અથવા રિકોલ જાહેર કરવામાં આવ્યો હોય, તો તેમણે ડૉક્ટર અથવા ફાર્માસિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
દવાઓની ગુણવત્તા અંગેના આવા કેસોમાં સબસ્ટાન્ડર્ડ અને નકલી દવા એક જ વસ્તુ નથી. CDSCOની તપાસમાં નિર્ધારિત ધોરણો પૂર્ણ ન કરનારા નમૂનાઓ સામે નિયામકીય કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે, જ્યારે કોઈ દવાને નકલી જાહેર કરવા માટે અલગ કાનૂની અને તપાસ પ્રક્રિયા હોય છે.
