અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trumpએ ઈરાન દ્વારા રજૂ કરાયેલા નવા શાંતિ અને સીઝફાયર પ્રસ્તાવને નકારી કાઢ્યો છે, જેના પગલે મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ વધુ વધી ગયો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંકટ, કાચા તેલના ભાવમાં વધારો અને વધતી સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા વધી છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ટ્રુથ સોશિયલ પર જણાવ્યું હતું કે તેમણે ઈરાનના પ્રતિનિધિઓનો જવાબ વાંચ્યો છે, પરંતુ તે તેમને “બિલ્કુલ પસંદ આવ્યો નથી” અને તેને સ્વીકારી શકાય તેમ નથી.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને આર્થિક પ્રતિબંધોને લઈને લાંબા સમયથી મતભેદ ચાલુ છે.
ઈરાને પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતા દ્વારા અમેરિકાને નવો કૂટনৈতিক પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હતો. અહેવાલો મુજબ તેમાં સમગ્ર વિસ્તારમાં, ખાસ કરીને લેબનનમાં, યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. ઉપરાંત પર્શિયન ગલ્ફ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સમુદ્રી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની, ઈરાન પર લાગેલા આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાની અને પરમાણુ કાર્યક્રમ મુદ્દે ફરીથી વાતચીત શરૂ કરવાની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી.
ઈરાનનું કહેવું છે કે તેનો જવાબ “સકારાત્મક અને વ્યવહારુ” છે, પરંતુ તેણે પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર કોઈ મોટા સમાધાનને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
અમેરિકાએ અગાઉ ઈરાનને 14 મુદ્દાવાળો પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો, જેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ શરત તરીકે ઈરાને ઓછામાં ઓછા 12 વર્ષ સુધી યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ સંપૂર્ણપણે બંધ રાખવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
તે ઉપરાંત અમેરિકાએ ઈરાન પાસે રહેલા અંદાજે 440 કિલોગ્રામ 60 ટકા એનરિચ્ડ યુરેનિયમ સોંપવાની માંગ પણ કરી હતી. તેના બદલામાં અમેરિકા પ્રતિબંધોમાં રાહત અને ફ્રીઝ કરાયેલી સંપત્તિઓ મુક્ત કરવાની વાત કરી રહ્યું હતું.
ઈરાને આ પ્રસ્તાવને પોતાની સંપ્રભુતા અને સુરક્ષા વિરુદ્ધ ગણાવીને સંપૂર્ણ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
મધ્ય પૂર્વમાં તણાવનું કેન્દ્ર હવે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બની ગયું છે, જે વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગોમાંનું એક છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા વિવાદના કારણે આ વિસ્તારમાં વેપારી જહાજોની અવરજવર પ્રભાવિત થઈ રહી છે.
અહેવાલો મુજબ અનેક દેશોના જહાજોને પોતાનો માર્ગ બદલવો પડ્યો છે, જેના કારણે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર દબાણ વધ્યું છે. આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ વધીને પ્રતિ બેરલ 104 ડોલરથી ઉપર પહોંચી ગયા છે.
મધ્ય પૂર્વમાં સુરક્ષા પરિસ્થિતિ વધુ અસ્થિર બની રહી છે. લેબનનમાં ઇઝરાયલી હુમલાઓમાં અનેક લોકોના મોત થયાની માહિતી સામે આવી છે, જ્યારે તબીબી કર્મચારીઓને પણ નુકસાન પહોંચ્યાના અહેવાલો છે. બીજી તરફ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં ડ્રોન હુમલા અને જહાજોની અવરજવરમાં અવરોધની ઘટનાઓ સતત નોંધાઈ રહી છે.
United Arab Emirates અને Kuwaitમાં ડ્રોન એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે કેટલાક દેશોએ ઈરાન પર પ્રાદેશિક અસ્થિરતા વધારવાનો આરોપ મૂક્યો છે.
ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે જો પશ્ચિમ દેશો, ખાસ કરીને અમેરિકા, France અથવા United Kingdom હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિસ્તારમાં સૈન્ય હસ્તક્ષેપ વધારશે તો તેનો “કડક અને તાત્કાલિક જવાબ” આપવામાં આવશે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગની સુરક્ષા કરવાનો અધિકાર માત્ર તેના પાસે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની તાજેતરની કૂટনৈতিক નિષ્ફળતાએ વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા વધારી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો બંને દેશો વચ્ચે ફરીથી વાતચીત શરૂ નહીં થાય તો તણાવ મોટા સૈન્ય અથવા આર્થિક સંકટમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે.
આ પરિસ્થિતિનો સીધો પ્રભાવ તેલ બજાર, વૈશ્વિક વેપાર અને મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર જોવા મળી રહ્યો છે.
