યુરોપિયન યુનિયન (EU)નું બજાર ભારતીય ચોખાના નિકાસકારો માટે ગુણવત્તા અને ફૂડ સેફ્ટી ધોરણોને કારણે પડકારરૂપ બની રહ્યું છે. જુલાઈ 2026માં પ્રકાશિત ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ફોર રિસર્ચ ઓન ઇન્ટરનેશનલ ઇકોનોમિક રિલેશન્સ (ICRIER)ના વર્કિંગ પેપર મુજબ, વર્ષ 2025 દરમિયાન ભારતીય ચોખાની 52 खेપો EUની નિયમનકારી દેખરેખ હેઠળ ફ્લેગ કરવામાં આવી હતી. ICRIERની સત્તાવાર પ્રકાશન યાદીમાં ‘EU Sustainability Regulations: Implications for India’s Rice Exports’ નામનું વર્કિંગ પેપર જુલાઈ 2026માં ડૉ. અર્પિતા મુખર્જી અને રિયા બબ્બરના નામે નોંધાયેલું છે.
ભારતે 2025માં યુરોપિયન યુનિયનને આશરે 4.74 લાખ ટન ચોખાની નિકાસ કરી હતી. આ જ સમયગાળામાં ભારતીય ચોખાની 52 खेપો EUની મોનિટરિંગ વ્યવસ્થામાં પકડાઈ હતી. મુખ્ય ચોખા નિકાસકાર દેશોમાં પાકિસ્તાનની 55 खेપો પર એલર્ટ નોંધાયું હતું, જ્યારે ભારત આ યાદીમાં બીજા ક્રમે રહ્યું હતું.
લಭ್ಯ આંકડાઓના આધારે ભારતીય ચોખાની આશરે દરેક 9,100 ટન નિકાસમાં એક खेપ નિયમનકારી તપાસ દરમિયાન સમસ્યાવાળી મળી હતી. તેની તુલનામાં કંબોડિયા, મ્યાનમાર અને થાઇલેન્ડ જેવા મુખ્ય સપ્લાયર દેશોની આવી खेપોની સંખ્યા ઓછી રહી હતી. આ આંકડા યુરોપિયન યુનિયનના Rapid Alert System for Food and Feed (RASFF) સાથે સંબંધિત છે.
RASFFનો ઉપયોગ ખાદ્ય અને પશુ આહાર સાથે સંબંધિત સંભવિત જોખમોની માહિતી વહેંચવા માટે થાય છે. આવા એલર્ટ કોઈ દેશની સમગ્ર નિકાસને અસુરક્ષિત સાબિત કરતા નથી. જોકે, વારંવાર નોંધાતી સમસ્યાઓ નિકાસકારો અને નિયમનકારો માટે ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને પ્રમાણપત્ર વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
ICRIERના અભ્યાસમાં ભારતની નિકાસ દેખરેખ વ્યવસ્થામાં APEDA અને Export Inspection Council (EIC)ની ભૂમિકાઓ અંગે પણ મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. APEDA કૃષિ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સની નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા તેમજ ટ્રેસેબિલિટી સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. બીજી તરફ, EIC નિરીક્ષણ અને પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલું છે.
બંને સંસ્થાઓની કેટલીક જવાબદારીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે. ધોરણો, નિકાસકારોની તાલીમ અને લેબોરેટરી નેટવર્ક જેવા ક્ષેત્રોમાં બંનેની ભૂમિકા હોવાથી જવાબદારીની સ્પષ્ટ સીમા અંગે સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે. નિકાસકારોના જણાવ્યા મુજબ અલગ-અલગ સ્તરે મંજૂરી અને પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે તેમને અનેક સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરવું પડે છે. આથી નિકાસ પ્રક્રિયા જટિલ બનવા ઉપરાંત સમય અને ખર્ચ પણ વધી શકે છે.
ICRIERના અહેવાલ મુજબ APEDAએ દેશમાં 126 લેબોરેટરીને અધિકૃત કરી છે. તેમાંથી માત્ર આશરે 50 લેબોરેટરી ચોખાની તપાસ કરવામાં સક્ષમ છે. આમાંથી 47 લેબોરેટરી ભારતીય ફૂડ સેફ્ટી નિયમનકારના સ્તરે નોટિફાઇડ છે.
અહેવાલમાં ચોખાની નિકાસની દેખરેખ માટે એક નોડલ એજન્સી બનાવવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. તેનાથી ઉત્પાદન, પ્રોસેસિંગ, ટેસ્ટિંગ, પ્રમાણપત્ર અને નિકાસના અંતિમ તબક્કા સુધીની સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનમાં એન્ડ-ટુ-એન્ડ ટ્રેસેબિલિટી સુધારી શકાય છે.
EUમાં ભારતીય ચોખાની કેટલીક खेપો સામે કાર્યવાહીનું મુખ્ય કારણ એવા કીટનાશકોના અવશેષ હોવાનું જણાવાયું છે, જેના પર યુરોપિયન યુનિયનમાં કડક પ્રતિબંધ અથવા ઓછી મહત્તમ અવશેષ મર્યાદા લાગુ છે, જ્યારે ભારતમાં કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેમનો ઉપયોગ ચાલુ છે.
આ ઉપરાંત સંગ્રહ, લણણી બાદની પ્રક્રિયા અને ચોખાના હેન્ડલિંગમાં ખામીઓને કારણે ફૂગ અથવા ગુણવત્તા સંબંધિત અન્ય સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. નિકાસકારો તરફથી આવા કીટનાશકોના ઉપયોગ પર નિયંત્રણ અને યુરોપિયન ધોરણોને અનુરૂપ ઉત્પાદન પ્રક્રિયા વિકસાવવાની માંગ કરવામાં આવતી રહી છે.
યુરોપિયન બજારમાં ભારતના ચોખાના વેપારમાં બાસમતી ચોખાનો હિસ્સો આશરે 92 ટકા છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ મુજબ EUને થતી ભારતીય ચોખાની નિકાસના આશરે 92 ટકા વેપારનો સંબંધ બાસમતી સાથે છે.
યુરોપિયન યુનિયનમાં ચોખાની વિવિધ જાતો માટે આયાત શુલ્ક પણ અલગ-અલગ છે. મિલ્ડ રાઇસ પર શુલ્ક આશરે 200 યુરો પ્રતિ ટન અને નોન-બાસમતી બ્રાઉન રાઇસ પર આશરે 30 યુરો પ્રતિ ટન હોવાનું જણાવાયું છે. બાસમતી બ્રાઉન રાઇસને આયાત શુલ્કના મામલે અલગ વ્યવસ્થાનો લાભ મળે છે.
