પટણા જંક્શન પર વધતા મુસાફરો અને ટ્રેનોના દબાણને ઘટાડવાના હેતુથી હાર્ડિંગ પાર્કમાં વિકસાવવામાં આવી રહેલું નવું પેસેન્જર ટર્મિનલ હાલમાં ધીમી બાંધકામ ગતિમાં અટવાયેલું છે. આશરે 95 કરોડ રૂપિયાની કિંમત ધરાવતો આ પ્રોજેક્ટ પટણાની ઉપનગરીય રેલ વ્યવસ્થા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ ટેન્ડર આપવામાં આવ્યા બાદ લગભગ 24 મહિના પછી પણ પ્રથમ તબક્કાનું 10 ટકા કામ પૂર્ણ થઈ શક્યું નથી.
રેલવેની યોજના અનુસાર ટર્મિનલના પ્રથમ તબક્કાનું કામ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ કરીને પેસેન્જર ટ્રેનોનું સંચાલન અહીંથી શરૂ કરવાનું હતું. જોકે, વોશિંગ પિટ લાઇન સાથે જોડાયેલી તકનીકી અને પરિચાલન સંબંધિત અડચણોના કારણે બાંધકામની ગતિ પ્રભાવિત થઈ છે.
હાર્ડિંગ પાર્ક પેસેન્જર ટર્મિનલ પ્રોજેક્ટનો હેતુ પટણા જંક્શનની મુખ્ય લાઇન પર રહેલા દબાણને ઘટાડવાનો છે. યોજના પૂર્ણ થયા બાદ લોકલ અને મેમૂ જેવી પેસેન્જર ટ્રેનોના એક હિસ્સાનું સંચાલન હાર્ડિંગ પાર્કથી કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. તેનાથી પટણા જંક્શન પર ટ્રેનોના સંચાલન માટે ઉપલબ્ધ ક્ષમતા વધારવા અને સ્થાનિક મુસાફરો માટે અલગ ટર્મિનલ ઉપલબ્ધ કરાવવાની યોજના છે.
રેલવેના સત્તાવાર પ્રોજેક્ટ દસ્તાવેજમાં પણ હાર્ડિંગ પાર્કમાં પાંચ ટર્મિનલ પ્લેટફોર્મ વિકસાવવા અને પટણા જંક્શનની હેન્ડલિંગ ક્ષમતા વધારવાને પ્રોજેક્ટના મુખ્ય લાભોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
આ પ્રોજેક્ટનું ટેન્ડર સપ્ટેમ્બર 2024માં આશરે 95 કરોડ રૂપિયાની કિંમત પર આપવામાં આવ્યું હતું. શરૂઆતની યોજના મુજબ પ્રથમ તબક્કાનું કામ આશરે 12 મહિનામાં પૂર્ણ કરવાનું હતું. બાદમાં રેલવેએ ડિસેમ્બર 2026 સુધી પ્રથમ તબક્કો પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો.
હવે સપ્ટેમ્બર 2026નો અંત આવી ગયો છે અને લક્ષ્યાંકની સમયમર્યાદા પણ નજીક છે, જ્યારે પ્રોજેક્ટની ભૌતિક પ્રગતિ 10 ટકાથી ઓછી હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ડિસેમ્બર સુધી નિર્ધારિત કામ પૂર્ણ કરવું પડકારરૂપ બન્યું છે.
પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી અડચણ હાર્ડિંગ પાર્ક વિસ્તારમાં આવેલી વોશિંગ પિટ લાઇનને જણાવવામાં આવી છે. બાંધકામ વિસ્તારમાં રેલવેની વર્તમાન પરિચાલન વ્યવસ્થા અને વોશિંગ પિટ સાથે જોડાયેલી પ્રવૃત્તિઓને કારણે બાંધકામ એજન્સીને પૂરતી કાર્ય જગ્યા મળી રહી નથી.
એક તરફ વર્તમાન રેલ પરિચાલનને પ્રભાવિત કર્યા વિના વ્યવસ્થા જાળવવાની જરૂર છે, જ્યારે બીજી તરફ નવા ટર્મિનલ માટે ટ્રેક, પ્લેટફોર્મ અને બિલ્ડિંગનું બાંધકામ પણ આગળ વધારવાનું છે. આ બંને વચ્ચેના સંકલનને કારણે બાંધકામની ગતિ પ્રભાવિત થઈ રહી છે.
વોશિંગ પિટ સાથે જોડાયેલી અડચણનો અસર માત્ર એક ભાગના બાંધકામ સુધી મર્યાદિત નથી. તેના કારણે નવા રેલ ટ્રેકની લિંકિંગ અને પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાયેલા અનેક કામો પણ પ્રભાવિત થયા છે. એસએનટી એટલે કે સિગ્નલ એન્ડ ટેલિકમ્યુનિકેશન બિલ્ડિંગના બાંધકામની પ્રગતિ પણ આ જ કારણસર પ્રભાવિત થયાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે.
રેલવે માટે પડકાર એ છે કે ટર્મિનલના બાંધકામ દરમિયાન વર્તમાન રેલ પરિચાલન પણ ચાલુ રાખવું છે અને બાંધકામ માટે જરૂરી જગ્યા પણ ઉપલબ્ધ કરાવવાની છે.
પ્રોજેક્ટની ધીમી પ્રગતિને લઈને રેલવે સ્તરે સમીક્ષા પણ થઈ ચૂકી છે. 30 એપ્રિલ 2026ના રોજ પૂર્વ મધ્ય રેલવેના તત્કાલીન મહાપ્રબંધક છત્રસાલ સિંહે પટણાની રેલ પરિયોજનાઓની સમીક્ષા બેઠકમાં હાર્ડિંગ પાર્ક ટર્મિનલના કામની સ્થિતિ અંગે સૂચનાઓ આપી હતી.
ફેઝ-1ના ટ્રેક લિંકિંગ, બાઉન્ડ્રી વોલ, બ્રિજ એક્સ્ટેન્શન અને એસએન્ડટી બિલ્ડિંગ સાથે જોડાયેલા કામોને ઝડપી કરવા તથા તકનીકી અડચણો દૂર કરવા માટે સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ સાથે બીજા તબક્કાની ડિઝાઇન પણ વહેલી તકે તૈયાર કરવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી.
જોકે, ત્યારબાદ પણ પ્રોજેક્ટની ગતિમાં અપેક્ષિત તેજી જોવા મળી નથી. તાજા રિપોર્ટ અનુસાર પાંચ મહિના પસાર થયા બાદ પણ બાંધકામનો મોટો હિસ્સો આગળ વધી શક્યો નથી. સાઇટ પર ચહારદીવાલી સાથે જોડાયેલા કામ આગળ વધ્યા છે, પરંતુ મુખ્ય ટર્મિનલ માળખું, પ્લેટફોર્મ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ માળખાઓનું બાંધકામ અપેક્ષિત સ્તરે પહોંચી શક્યું નથી.
હાર્ડિંગ પાર્ક ટર્મિનલના પ્રથમ તબક્કામાં પાંચ પ્લેટફોર્મ અને પાંચ રેલ લાઇન તૈયાર કરવાની યોજના છે. આ ઉપરાંત જી+4 સ્ટેશન બિલ્ડિંગ, જી+6 એસએનટી બિલ્ડિંગ, સબવે, ફૂટ ઓવરબ્રિજ, સિગ્નલ એન્ડ ટેલિકમ્યુનિકેશન બિલ્ડિંગ અને મુસાફરો સાથે જોડાયેલી અન્ય સુવિધાઓ વિકસાવવાની છે.
પ્લેટફોર્મ પર કવર શેડ લગાવવાની પણ યોજના છે, જેથી મુસાફરોને હવામાનથી બચાવ મળી શકે.
શરૂઆતમાં હાર્ડિંગ પાર્ક ટર્મિનલ પર ચાર પ્લેટફોર્મ બનાવવાની યોજના હતી. એપ્રિલ 2024માં રેલવે બોર્ડ દ્વારા પ્રોજેક્ટને મંજૂરી મળ્યા બાદ અહીં મેમૂ અને લોકલ ટ્રેનોના સંચાલન માટે ટર્મિનલ વિકસાવવાની યોજના સામે આવી હતી. બાદમાં પ્રથમ તબક્કામાં પ્લેટફોર્મની સંખ્યા વધારીને પાંચ કરવામાં આવી.
રેલવેની યોજનામાં મોટી સંખ્યામાં લોકલ ટ્રેનો હાર્ડિંગ પાર્કથી ચલાવવાની સંભાવના પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
આ પ્રોજેક્ટને પટણા જંક્શનના પુનર્વિકાસ અને ભવિષ્યની મુસાફર ક્ષમતા સાથે પણ જોડવામાં આવી રહ્યો છે. પટણા જંક્શન રાજધાનીના સૌથી વ્યસ્ત રેલવે સ્ટેશનોમાં સામેલ છે અને અહીં અલગ-અલગ શ્રેણીની ટ્રેનોનું સંચાલન થાય છે.
જો લોકલ અને ઉપનગરીય ટ્રેનોનો એક હિસ્સો અલગ ટર્મિનલથી ચલાવવામાં આવે તો મુખ્ય સ્ટેશનની લાઇન ક્ષમતાના ઉપયોગની રીતમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. હાર્ડિંગ પાર્ક ટર્મિનલની મૂળ યોજના પણ પરિચાલનને અલગ-અલગ કરવાની દિશામાં તૈયાર કરવામાં આવી છે.
રેલવે અનુસાર હાર્ડિંગ પાર્કમાં તૈયાર થનારા પાંચ નવા ટર્મિનલ પ્લેટફોર્મથી પટણા જંક્શનની હેન્ડલિંગ ક્ષમતામાં વધારો થઈ શકે છે. પ્રોજેક્ટના લાભોમાં વધુ સારી ટ્રેન શેડ્યુલિંગ, ટર્નઅરાઉન્ડ અને આધુનિક મુસાફર સુવિધાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રોજેક્ટના બાંધકામની શરૂઆતને લઈને પણ અલગ-અલગ તબક્કા રહ્યા છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 30 મે 2025ના રોજ હાર્ડિંગ પાર્કમાં પ્રસ્તાવિત નવા ટર્મિનલ બિલ્ડિંગનો ઓનલાઈન શિલાન્યાસ કર્યો હતો.
તે સમયે પ્રોજેક્ટની અંદાજિત કિંમત આશરે 95 કરોડ રૂપિયા જણાવવામાં આવી હતી અને તેને બે તબક્કામાં પૂર્ણ કરવાની યોજના જણાવાઈ હતી. પ્રથમ તબક્કામાં પાંચ પ્લેટફોર્મ અને પાંચ લાઇન વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ હતો.
શિલાન્યાસ બાદ બાંધકામ શરૂ થયું, પરંતુ સાઇટ પર તકનીકી અને પરિચાલન સંબંધિત અડચણોના કારણે કામ અપેક્ષિત ગતિથી આગળ વધી શક્યું નથી. 2026માં પ્રોજેક્ટની સમીક્ષા દરમિયાન રેલવે અધિકારીઓએ તકનીકી અડચણો દૂર કરીને કામ ઝડપી કરવાની સૂચનાઓ પણ આપી હતી. તેમ છતાં સપ્ટેમ્બર 2026ની સ્થિતિમાં પ્રોજેક્ટનો મોટો હિસ્સો અધૂરો છે.
પ્રોજેક્ટની કિંમતને લઈને પણ તાજા રિપોર્ટમાં વધારાની વાત સામે આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર સમય પસાર થવાની સાથે પ્રોજેક્ટની કિંમત આશરે 15 ટકાથી વધુ વધી હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, અંતિમ સુધારેલી કિંમત અને તેના માટેની ઔપચારિક મંજૂરીની સ્થિતિ અલગથી સ્પષ્ટ થવાની બાકી છે.
બાંધકામમાં વિલંબથી ખર્ચ વધવાની અસર રેલવેના બજેટ અને પ્રોજેક્ટના આર્થિક પાસા પર પણ પડી શકે છે.
હાર્ડિંગ પાર્ક ટર્મિનલ અધૂરું રહેવાનો સીધો અસર એવા મુસાફરો પર પણ પડી શકે છે, જેમના માટે લોકલ અને મેમૂ ટ્રેનોનું અલગ ટર્મિનલ પ્રસ્તાવિત છે. હાલમાં આ ટ્રેનોનું સંચાલન વર્તમાન રેલ નેટવર્ક અને સ્ટેશનો પર નિર્ભર છે.
નવું ટર્મિનલ તૈયાર થયા બાદ પરિચાલન વ્યવસ્થામાં ફેરફાર થવાની અપેક્ષા છે, પરંતુ બાંધકામ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી વર્તમાન વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે.
વોશિંગ પિટ લાઇન સાથે જોડાયેલી સમસ્યા ઉકેલવી એ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે નવા ટ્રેક અને પ્લેટફોર્મ તૈયાર કરવા માટે બાંધકામ એજન્સીને પૂરતી અને સુરક્ષિત કાર્ય જગ્યા જરૂરી છે. બીજી તરફ રેલવે માટે વર્તમાન ટ્રેનો અને કોચિંગ પ્રવૃત્તિઓને અચાનક રોકવી શક્ય નથી.
આવી સ્થિતિમાં તબક્કાવાર રીતે પરિચાલન અને બાંધકામ વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરવું જરૂરી છે. પ્રોજેક્ટમાં વિલંબનું એક મુખ્ય કારણ આ સંકલન પડકાર હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
રેલવે તરફથી જણાવાયું છે કે પ્રોજેક્ટને સમયસર પૂર્ણ કરવા માટે દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે. પૂર્વ મધ્ય રેલવેના સીપીઆરઓ સરસ્વતી ચંદ્ર અનુસાર જે પણ અડચણો છે, તેને દૂર કરીને કામને સુચારુ રીતે આગળ વધારવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.
હાલમાં હાર્ડિંગ પાર્ક ટર્મિનલની સ્થિતિ એ છે કે 95 કરોડ રૂપિયાનો પ્રોજેક્ટનો મોટો હિસ્સો હજુ બાંધકામ હેઠળ છે અને પ્રથમ તબક્કાનું 10 ટકાથી ઓછું કામ પૂર્ણ થયાની માહિતી સામે આવી છે. ડિસેમ્બર 2026ની નિર્ધારિત સમયમર્યાદા નજીક છે.
પાંચ પ્લેટફોર્મ, પાંચ લાઇન, સ્ટેશન બિલ્ડિંગ, એસએનટી બિલ્ડિંગ, સબવે, ફૂટ ઓવરબ્રિજ અને મુસાફર સુવિધાઓ ધરાવતું આ ટર્મિનલ સંપૂર્ણપણે ક્યારે તૈયાર થશે તે હવે તકનીકી અડચણો દૂર થવા અને બાંધકામની ગતિ પર નિર્ભર રહેશે.
