ઇઝરાયેલી ડિફેન્સ ફોર્સિસ (IDF) એ એપ્રિલ 2024માં ગાઝામાં વર્લ્ડ સેન્ટ્રલ કિચન (WCK)ના સહાય કાફલા પર થયેલા ઘાતક હુમલાની તપાસ પૂર્ણ કરી છે. આ હુમલામાં ઓસ્ટ્રેલિયન સહાય કર્મચારી લાલજાવમી ‘જોમી’ ફ્રેન્કકોમ સહિત સાત માનવતાવાદી કાર્યકરોના મોત થયા હતા. IDFએ જણાવ્યું છે કે ઘટનામાં ગંભીર કામગીરી સંબંધિત અને નિર્ણય સંબંધિત ભૂલો થઈ હતી, પરંતુ કમાન્ડરોના નિર્ણયોમાં ફોજદારી ગેરવર્તણૂકની યોગ્ય શંકા મળી નથી.
એપ્રિલ 2024માં ગાઝામાં માનવતાવાદી સહાય પહોંચાડતા WCKના વાહનોના કાફલા પર ઇઝરાયેલી સૈન્ય હુમલો થયો હતો. આ ઘટનામાં સાત સહાય કર્મચારીઓના મોત થયા હતા. મૃતકોમાં ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિક લાલજાવમી ‘જોમી’ ફ્રેન્કકોમ પણ સામેલ હતા. આ ઘટનાને પગલે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક પ્રતિક્રિયા થઈ હતી. માનવતાવાદી સંગઠનો અને અનેક દેશોએ સહાય કર્મચારીઓની સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ઘટનાના પગલે WCKએ પણ ગાઝામાં પોતાની કામગીરી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.
IDFએ પોતાની તપાસમાં સ્વીકાર્યું કે સૈનિકો તરફથી ગંભીર ભૂલો થઈ હતી. તપાસ અનુસાર, સૈન્ય કર્મચારીઓએ કાફલામાં હમાસનો એક લડાકુ હોવાની ખોટી ઓળખ કરી હતી. આ ખોટી ઓળખ બાદ સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. જોકે, ઇઝરાયેલી સૈન્યના નિષ્કર્ષ અનુસાર આ હુમલો જાણીજોઈને સહાય કર્મચારીઓને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવ્યો ન હતો અને ઉપલબ્ધ તથ્યોના આધારે કમાન્ડરોના નિર્ણયોને ફોજદારી ગેરવર્તણૂકના દાયરામાં મૂકી શકાય નહીં.
IDF અનુસાર, ઘટનાના કારણોમાં અનેક સ્તરે નિષ્ફળતાઓ હતી. તેમાં પરિસ્થિતિની યોગ્ય માહિતી મેળવવામાં ખામી, લક્ષ્યની ઓળખમાં ભૂલ અને સૈન્ય પ્રક્રિયાઓનું યોગ્ય પાલન ન થવું સામેલ હતું.
આ કેસની તપાસમાં મહત્વનો પ્રશ્ન એ હતો કે શું સૈનિકો અથવા કમાન્ડરોએ જાણીજોઈને માનવતાવાદી સહાય કર્મચારીઓને નિશાન બનાવ્યા હતા. સૈન્યએ પોતાના નિષ્કર્ષમાં જણાવ્યું કે આવું માનવા માટે પૂરતો આધાર મળ્યો નથી.
જોકે ફોજદારી જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી નથી, IDFએ ઘટનામાં થયેલી ભૂલોને ગંભીર ગણાવી છે. તપાસનો નિષ્કર્ષ સૈન્ય પ્રક્રિયામાં સુધારા અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ અટકાવવાની જરૂરિયાત તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે.
ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે પણ 2024માં આ ઘટનાની સમીક્ષા કરાવી હતી. સમીક્ષામાં જણાવાયું હતું કે IDFનો હુમલો પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવામાં થયેલી ગંભીર નિષ્ફળતાઓનું પરિણામ હતો.
રિપોર્ટમાં પરિસ્થિતિ અંગેની જાગૃતિમાં મહત્વપૂર્ણ ખામીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, ઓસ્ટ્રેલિયન સમીક્ષાના નિષ્કર્ષ અનુસાર WCKના કર્મચારીઓને જાણીજોઈને અથવા તેમની ઓળખ જાણ્યા બાદ નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાના પુરાવા મળ્યા નહોતા.
આથી ઘટનાના બે મહત્વપૂર્ણ પાસાં સામે આવે છે. એક તરફ સહાય કર્મચારીઓના મોત અને સૈન્ય પ્રક્રિયામાં થયેલી ગંભીર ભૂલો હતી, જ્યારે બીજી તરફ તપાસોમાં તેને જાણીજોઈને માનવતાવાદી કર્મચારીઓને નિશાન બનાવવાની કાર્યવાહી તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવી નથી.
જોઈમી ફ્રેન્કકોમના પરિવારે તેમના મૃત્યુ બાદ સતત જવાબદારી અને ન્યાયની માગણી કરી છે. માર્ચ 2026માં તેમના મૃત્યુની બીજી વરસી પર તેમના ભાઈ માલ ફ્રેન્કકોમે જણાવ્યું હતું કે પરિવારને અત્યાર સુધી ન્યાયની દિશામાં પૂરતી પ્રગતિ દેખાઈ નથી.
ફ્રેન્કકોમ પરિવાર માટે આ ઘટના માત્ર સૈન્ય તપાસનો વિષય નથી, પરંતુ વ્યક્તિગત દુર્ઘટના પણ છે. જોમી માનવતાવાદી સહાયના કાર્ય સાથે જોડાયેલા હતા અને ગાઝામાં જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી સહાય પહોંચાડવાના પ્રયાસનો ભાગ હતા.
પરિવારનું કહેવું રહ્યું છે કે જવાબદારીની સ્પષ્ટ પ્રક્રિયા તેમને આ દુઃખનો સામનો કરવામાં કેટલીક રાહત આપી શકે છે.
ઇઝરાયેલી સૈન્યએ બુધવારે એકસાથે પાંચ મુખ્ય તપાસના નિષ્કર્ષ જાહેર કર્યા. કેટલાક કેસોમાં સૈન્ય કર્મચારીઓને ફોજદારી જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા, જ્યારે કેટલાક કેસોમાં આગળની ફોજદારી તપાસની ભલામણ કરવામાં આવી.
સૈન્યએ જાન્યુઆરી 2024માં પાંચ વર્ષની પેલેસ્ટિનિયન બાળકી હિંદ રજબના મૃત્યુના કેસમાં ફોજદારી તપાસ શરૂ કરવાની વાત કરી. તે સમયે હિંદ પોતાના પરિવારની કારના કાટમાળમાં ફસાઈ હતી. તેના પરિવારના અનેક સભ્યો અગાઉ જ માર્યા ગયા હતા.
હિંદે મદદ માટે ફોન કર્યો હતો અને તેનો કેસ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો. હવે IDFએ આ ઘટનાને લઈને ફોજદારી તપાસ શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
IDFએ માર્ચ 2025માં તેલ અલ-સુલ્તાન વિસ્તારમાં પેલેસ્ટિનિયન પેરામેડિક્સના એક કાફલા પર થયેલા હુમલાને લઈને પણ ફોજદારી તપાસની ભલામણ કરી છે. આ ઘટનામાં 15 લોકોના મોત થયા હતા.
આ કેસે પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા હતા. રિપોર્ટ અનુસાર, હુમલામાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા એમ્બ્યુલન્સ વાહનોના કાટમાળ અને મૃતકોના અવશેષોને બાદમાં સૈનિકોએ એક છીછરી સામૂહિક કબરમાં દફનાવ્યા હતા.
આ ઘટનામાં આગળ ફોજદારી તપાસની ભલામણ કરવામાં આવી છે, જે IDFની અન્ય તપાસોથી અલગ છે, કારણ કે અહીં સૈન્ય કાર્યવાહી સાથે જોડાયેલા સંભવિત ફોજદારી પાસાંની વધારાની તપાસની જરૂરિયાત માનવામાં આવી છે.
IDFએ ફેબ્રુઆરી 2024 અને નવેમ્બર 2023માં મેડેસિન્સ સાન્સ ફ્રન્ટિયર્સ એટલે કે ડોક્ટર્સ વિથઆઉટ બોર્ડર્સના કર્મચારીઓના મૃત્યુ સાથે જોડાયેલા બે કેસોની પણ તપાસ કરી હતી.
સૈન્ય અનુસાર, બંને કેસોમાં પણ સૈન્ય કર્મચારીઓ વિરુદ્ધ ફોજદારી ગેરવર્તણૂકનો આધાર મળ્યો નથી. આ રીતે બુધવારે જાહેર કરાયેલી પાંચ તપાસોમાં અલગ-અલગ ઘટનાઓ અંગે અલગ-અલગ નિષ્કર્ષ સામે આવ્યા છે.
એક તરફ કેટલાક કેસોમાં સૈન્ય કર્મચારીઓને ફોજદારી જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે હિંદ રજબ અને પેરામેડિક્સના કેસમાં આગળ ફોજદારી તપાસની દિશામાં પગલું લેવામાં આવ્યું છે.
ગાઝા યુદ્ધ દરમિયાન માનવતાવાદી સહાય કર્મચારીઓની સુરક્ષા સતત આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાનો વિષય રહી છે. સહાય સંગઠનોનું કહેવું છે કે સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રાહત કર્મચારીઓને સુરક્ષિત રીતે કામ કરવાની તક મળવી જરૂરી છે.
WCK કાફલા પરનો હુમલો આ ચર્ચાનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બન્યો. ઘટના બાદ ઇઝરાયેલે પોતાની સૈન્ય પ્રક્રિયાઓમાં થયેલી ભૂલો સ્વીકારી હતી અને જવાબદાર અધિકારીઓ વિરુદ્ધ વહીવટી કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવી હતી.
તાજેતરની તપાસના નિષ્કર્ષો બાદ જવાબદારી, સૈન્ય નિયમો અને માનવતાવાદી સહાય કર્મચારીઓની સુરક્ષાને લઈને ચર્ચા ફરી વધી શકે છે.
જોઈમી ફ્રેન્કકોમના મૃત્યુના કેસમાં IDFની તપાસનો નિષ્કર્ષ છે કે ગંભીર ભૂલો થઈ હતી, પરંતુ ફોજદારી ગેરવર્તણૂકની યોગ્ય શંકા સ્થાપિત થઈ નથી. તેનાથી વિપરીત, કેટલાક અન્ય કેસોમાં ફોજદારી તપાસની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
આથી ગાઝામાં સૈન્ય કાર્યવાહી દરમિયાન જવાબદારીની પ્રક્રિયા પર આંતરરાષ્ટ્રીય નજર ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. પીડિત પરિવારો અને માનવતાવાદી સંગઠનો માટે એ પ્રશ્ન મહત્વપૂર્ણ રહેશે કે તપાસના નિષ્કર્ષો બાદ કયા નક્કર પગલાં લેવામાં આવે છે અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ અટકાવવા માટે સૈન્ય પ્રક્રિયાઓમાં કયા પ્રકારના ફેરફારો કરવામાં આવે છે.
