ભારતીય પ્રૌદ્યોગિકી સંસ્થા (IIT) કાનપુરે સંશોધન, આધુનિક ટેકનોલોજી અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું ભંડોળ એકત્ર કરવાનું અભિયાન ‘ગ્રેટર ધેન અસ’ (Greater Than Us) શરૂ કર્યું છે. આ અભિયાન હેઠળ માર્ચ 2029 સુધીમાં એક અબજ અમેરિકી ડૉલર એટલે કે આશરે ₹9,000 કરોડ એકત્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. 14 ઑક્ટોબરે નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહે આ અભિયાનનો પ્રારંભ કર્યો હતો. સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર, અભિયાનની ઔપચારિક શરૂઆત સમયે જ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ, દાતાઓ, કોર્પોરેટ ભાગીદારો અને સરકાર તરફથી ₹4,155 કરોડ આપવાની પ્રતિબદ્ધતા મળી હતી.
આ ભંડોળનો ઉપયોગ સંશોધન સુવિધાઓ મજબૂત કરવા, પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓને નાણાકીય સહાય આપવા, નિષ્ણાત શિક્ષકોને સંસ્થામાં જોડવા અને નવી ટેકનોલોજી આધારિત કંપનીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવશે.
IIT કાનપુરે ‘ગ્રેટર ધેન અસ’ અભિયાનને ‘ફાઉન્ડેશન’, ‘ટેલેન્ટ’ અને ‘ફ્રન્ટિયર’ એમ ત્રણ મુખ્ય ભાગમાં વહેંચ્યું છે. ‘ફાઉન્ડેશન’ હેઠળ સંશોધન અને સંસ્થાકીય માળખાને મજબૂત બનાવવામાં આવશે. ‘ટેલેન્ટ’ અંતર્ગત વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, શિક્ષકો અને નવીનતા સાથે સંકળાયેલા લોકોને સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે. ‘ફ્રન્ટિયર’નો હેતુ ભવિષ્યની અદ્યતન ટેકનોલોજી પર સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને પ્રયોગશાળાઓમાં વિકસેલા જ્ઞાનને વ્યવહારિક ઉપયોગ સુધી પહોંચાડવાનો છે.
આ અભિયાનમાં ડીપ-ટેક, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, સેમિકન્ડક્ટર, સાયબર સુરક્ષા, ડ્રોન અને મેડિકલ ટેકનોલોજી જેવા ક્ષેત્રોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.
સંસ્થાની યોજનામાં કેન્દ્રીય સંશોધન સુવિધા વિકસાવવા માટે ₹524 કરોડની જોગવાઈ સામેલ છે. આ સુવિધા દ્વારા વિવિધ વિભાગોના સંશોધકોને અદ્યતન વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો ઉપલબ્ધ કરાવવાની યોજના છે. તેમાં સેમિકન્ડક્ટર અને ડિવાઇસ પ્રોસેસિંગનાં ઉપકરણો, ક્લીન રૂમ તથા આધુનિક સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી અને માઇક્રોસ્કોપી સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવશે.
આ સુવિધાઓ દ્વારા સંશોધકોને નવી સામગ્રી અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો પર પ્રયોગ કરવા, તેમની રચનાનો અભ્યાસ કરવા તથા કાર્યક્ષમતાનું પરીક્ષણ કરવાની તક મળશે.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને વૈજ્ઞાનિક ગણતરીની ક્ષમતા વધારવા માટે IIT કાનપુર આશરે ₹200 કરોડના ખર્ચે હાઇ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ સુવિધા વિકસાવવાની યોજના ધરાવે છે. તેમાં અદ્યતન ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસિંગ યુનિટ (GPU) આધારિત કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
આ સુવિધા AI મોડલને તાલીમ આપવા, મોટા ડેટાસેટનું વિશ્લેષણ કરવા, હવામાન અને ભૌતિક પ્રણાલીઓનું સિમ્યુલેશન કરવા તથા જટિલ વૈજ્ઞાનિક સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે ઉપયોગી બનશે. મશીન લર્નિંગ, કમ્પ્યુટર વિઝન, ભાષા આધારિત AI, વૈજ્ઞાનિક મોડેલિંગ અને એન્જિનિયરિંગ સિમ્યુલેશન જેવા ક્ષેત્રોમાં સંશોધકોને આ સુવિધાનો લાભ મળી શકે છે.
ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, ક્વોન્ટમ સંચાર અને ક્વોન્ટમ સેન્સર પણ સંસ્થાની પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે. આ ક્ષેત્રોમાં સંશોધન માટે વિશેષ ઉપકરણો, નિયંત્રિત પ્રયોગશાળાઓ અને વિવિધ વિષયોના નિષ્ણાતોની જરૂર પડે છે. IIT કાનપુર આ ક્ષેત્રોમાં સંશોધનને મજબૂત કરવા અને નવી પ્રતિભાઓને તક આપવા માગે છે.
અભિયાન હેઠળ શિષ્યવૃત્તિ, ડૉક્ટરલ ફેલોશિપ અને શૈક્ષણિક તકોમાં રોકાણ વધારવાની યોજના છે. તેનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસ અને સંશોધન સાથે સંકળાયેલા ખર્ચમાં સહાય પૂરી પાડવાનો છે. ડૉક્ટરલ ફેલોશિપ દ્વારા સંશોધકોને લાંબા સમય સુધી વૈજ્ઞાનિક સમસ્યાઓ પર કામ કરવાની તક મળી શકે છે.
આ ઉપરાંત, ફેકલ્ટી ચેર, યુવા શિક્ષકો માટે સહાય અને વૈશ્વિક સ્તરના નિષ્ણાતોને આમંત્રિત કરવાની યોજનાઓ દ્વારા સંસ્થાની શૈક્ષણિક અને સંશોધન ક્ષમતા વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
IIT કાનપુરના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી રાહુલ ગૌતમે નોઇડા કેમ્પસમાં ગૌતમ સ્કૂલ ઑફ ઇનોવેશન એન્ડ એન્ટરપ્રેન્યોરશિપ (G-SINE) સ્થાપવા માટે ₹180 કરોડ આપવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. અભિયાનના પ્રારંભ દરમિયાન આ અંગે સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
પ્રસ્તાવિત સંસ્થાનો હેતુ આધુનિક ટેકનોલોજી આધારિત વ્યવસાયો વિકસાવી શકે તેવા ઉદ્યોગસાહસિકો અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રના નેતાઓ તૈયાર કરવાનો છે. તેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સાયબર સુરક્ષા, ડિજિટલ હેલ્થ, બાયોટેકનોલોજી, ડ્રોન અને અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષેત્રો પર ધ્યાન આપવામાં આવશે.
G-SINEમાં પૂર્ણકાલીન શિક્ષકો અને ડિગ્રી કાર્યક્રમો શરૂ કરવાની યોજના છે. તેનો મુખ્ય કાર્યક્રમ જુલાઈ 2027માં ટેકનોલોજી એન્ડ એન્ટરપ્રેન્યોરશિપમાં MBA તરીકે શરૂ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.
નોઇડા કેમ્પસમાં પ્રસ્તાવિત ડીપ-ટેક હબ સાથે મળીને G-SINE ટેકનોલોજી આધારિત ઉત્પાદનો વિકસાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓને સંસાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવાની યોજના ધરાવે છે. આ વ્યવસ્થા દ્વારા સંશોધકો પ્રયોગશાળામાં વિકસાવેલા વિચારોને આગળ વધારી શકશે અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓમાં તેમની ચકાસણી કરી શકશે.
સંસ્થાનું સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ક્યુબેશન એન્ડ ઇનોવેશન સેન્ટર (SIIC) પણ આ પહેલમાં ભૂમિકા ભજવશે. IIT કાનપુરના જણાવ્યા અનુસાર, આ કેન્દ્ર દ્વારા અત્યાર સુધીમાં 571 સ્ટાર્ટઅપને ઇન્ક્યુબેશન સહાય આપવામાં આવી છે.
અભિયાનના ‘ફ્રન્ટિયર’ વિભાગમાં AI, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, સાયબર સુરક્ષા, સેમિકન્ડક્ટર, ડ્રોન, મેડિકલ ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા જેવા ક્ષેત્રોમાં સંશોધનને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. આ વિભાગ માટે શરૂઆતમાં ₹1,000 કરોડ એકત્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક હતો. જોકે, સંસ્થાએ આપેલી માહિતી મુજબ અત્યાર સુધીમાં ₹1,556 કરોડ આપવાની પ્રતિબદ્ધતા મળી છે.
સાયબર સુરક્ષામાં ડિજિટલ સિસ્ટમ, ડેટા અને નેટવર્કનું રક્ષણ, સુરક્ષા સંબંધિત ખામીઓની ઓળખ અને ડિજિટલ માળખાને મજબૂત બનાવવાના સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે. ડ્રોન અને સ્વાયત્ત પ્રણાલીઓના ક્ષેત્રમાં દેખરેખ, કૃષિ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ઔદ્યોગિક નિરીક્ષણ, માલસામાનની ડિલિવરી અને સંરક્ષણ સંબંધિત ઉપયોગો માટે ટેકનોલોજી વિકસાવવા પર ધ્યાન આપવામાં આવશે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકસાવવી પણ અભિયાનનો મહત્વનો હિસ્સો છે. માનવરહિત પ્લેટફોર્મ, અદ્યતન સેન્સર, ડેટા વિશ્લેષણ, સાયબર સુરક્ષા અને AI આધારિત પ્રણાલીઓ પર સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવાની યોજના છે.
મેડિકલ ટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં આરોગ્યસેવાઓ માટેનાં ઉપકરણો, નિદાન પ્રણાલીઓ અને ડિજિટલ હેલ્થ સોલ્યુશન્સ વિકસાવવા પર ધ્યાન આપવામાં આવશે. આ ક્ષેત્રોમાં એન્જિનિયરિંગ, તબીબી વિજ્ઞાન અને કમ્પ્યુટિંગના સંયુક્ત જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવાની જરૂરિયાત છે.
IIT કાનપુરની યોજનામાં કેમ્પસના માળખાને સુધારવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે ચાર નવા છાત્રાલયો વિકસાવવાની યોજના છે, જેમાં પ્રત્યેકની ક્ષમતા આશરે 1,000 વિદ્યાર્થીઓની હશે. આ ઉપરાંત, 96 ફેકલ્ટી આવાસ અને માનસિક આરોગ્ય તથા કલ્યાણ કેન્દ્ર વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ છે.
IIT કાનપુરના ડિરેક્ટર પ્રોફેસર મણિન્દ્ર અગ્રવાલના જણાવ્યા અનુસાર, આ અભિયાનનો હેતુ સંસ્થાના વિકાસના આગામી તબક્કા માટે સંસાધનો એકત્ર કરવાનો અને ભવિષ્યમાં નવી શોધો, ટેકનોલોજી તથા કંપનીઓ વિકસાવી શકે તેવા વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકોમાં રોકાણ કરવાનો છે.
અભિયાન શરૂ થાય તે પહેલાં જ ₹4,155 કરોડની પ્રતિબદ્ધતા મળી હતી. જોકે, ભંડોળ આપવાની પ્રતિબદ્ધતા અને વાસ્તવમાં રકમ પ્રાપ્ત થવા તથા ખર્ચ થવા વચ્ચે તફાવત હોઈ શકે છે. તેથી અભિયાનની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન વાસ્તવમાં એકત્ર થયેલી રકમ, પ્રોજેક્ટની સ્થિતિ અને તેમના પરિણામોના આધારે કરવામાં આવશે.
માર્ચ 2029 સુધીમાં એક અબજ અમેરિકી ડૉલર એટલે કે આશરે ₹9,000 કરોડ એકત્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક સંસ્થાની સંશોધન સુવિધાઓ, શિષ્યવૃત્તિ, શિક્ષકો અને સંશોધકોને સહાય, છાત્રાલયો તથા ટેકનોલોજી આધારિત ઉદ્યોગસાહસિકતાને આગળ વધારવાની યોજનાઓ સાથે જોડાયેલો છે.
