કર્ણાટક સરકારે શાળા અને કોલેજોમાં લાગુ કરાયેલ 2022ના હિજાબ પ્રતિબંધને સત્તાવાર રીતે પરત ખેંચ્યો છે. નવા નિર્ણય મુજબ હવે વિદ્યાર્થીઓને હિજાબ, કલાવો, રુદ્રાક્ષ અને જનેઉ જેવા ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો ધારણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે, જો તેઓ સંસ્થાના શિસ્ત અને યુનિફોર્મ સંબંધિત નિયમોનું પાલન કરે.
આ નિર્ણય લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વિવાદ અને કાનૂની અનિશ્ચિતતા બાદ લેવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને સામાજિક ચર્ચાઓ પ્રભાવિત થઈ હતી.
ફેબ્રુઆરી 2022માં તે સમયની ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) સરકારે એક આદેશ જાહેર કર્યો હતો, જેમાં સરકારી પ્રી-યુનિવર્સિટી કોલેજો અને શાળાઓમાં નિર્ધારિત યુનિફોર્મનું કડક પાલન ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું હતું.
આદેશમાં જણાવાયું હતું કે “સમાનતા, એકતા અને જાહેર વ્યવસ્થા”ને અસર પહોંચાડે તેવા કોઈપણ કપડા અથવા પ્રતીકોને મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. આ પછી અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં હિજાબ પહેરીને વર્ગખંડમાં પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આ નિર્ણય બાદ રાજ્યભરમાં વિરોધ અને ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.
હિજાબ વિવાદની શરૂઆત ડિસેમ્બર 2021માં કર્ણાટકના ઉડુપિ જિલ્લામાં થઈ હતી. એક કોલેજમાં છ મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીનીઓને હિજાબ પહેરીને વર્ગમાં પ્રવેશથી રોકવામાં આવી હતી. તેના વિરોધમાં વિદ્યાર્થીનીઓએ ધરણું કર્યું હતું.
આ મુદ્દો બાદમાં સમગ્ર રાજ્યમાં ફેલાયો હતો. તેના પ્રતિસાદરૂપે કેટલાક હિંદુ વિદ્યાર્થી સંગઠનો સાથે જોડાયેલા વિદ્યાર્થીઓ ભગવા શોલ પહેરીને કોલેજ આવવા લાગ્યા હતા, જેના કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તણાવપૂર્ણ બની હતી.
પરિસ્થિતિ બગડતા રાજ્ય સરકારે ફેબ્રુઆરી 2022માં તમામ ધાર્મિક પ્રતીકો ધરાવતા વસ્ત્રો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
માર્ચ 2022માં મામલો કર્ણાટક હાઇકોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. અદાલતે સરકારના નિર્ણયને યથાવત રાખતા જણાવ્યું હતું કે હિજાબ ઇસ્લામમાં “અનિવાર્ય ધાર્મિક પ્રથા” તરીકે સાબિત થતું નથી, તેથી શાળાઓમાં યુનિફોર્મના નિયમો લાગુ રહી શકે છે.
બાદમાં મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં ગયો હતો. ઓક્ટોબર 2022માં સુપ્રીમ કોર્ટની બે ન્યાયાધીશોની પીઠે વિભાજિત નિર્ણય આપ્યો હતો.
એક ન્યાયાધીશે હાઇકોર્ટના નિર્ણયને યોગ્ય ગણાવ્યો હતો, જ્યારે બીજા ન્યાયાધીશે વિદ્યાર્થીનીઓના શિક્ષણ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ એવું જણાવ્યું હતું.
આ મતભેદને કારણે મામલો મોટી બંધારણીય પીઠ પાસે મોકલવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ લાંબા સમય સુધી તેની નિયમિત સુનાવણી થઈ શકી નહોતી.
સુપ્રીમ કોર્ટના વિભાજિત નિર્ણય બાદ મામલો આગળ વધી શક્યો નહોતો. મોટી પીઠની રચના અને અંતિમ સુનાવણી વર્ષો સુધી લંબિત રહી હતી.
આ દરમિયાન કાનૂની સ્થિતિ એવી રહી હતી કે હાઇકોર્ટનો 2022નો નિર્ણય અમલમાં માનવામાં આવતો રહ્યો હતો, એટલે કે પ્રતિબંધ વ્યવહારિક રીતે ચાલુ રહ્યો હતો, પરંતુ બંધારણીય સ્તરે અંતિમ નિર્ણય આવ્યો નહોતો.
સતત અનિશ્ચિતતા અને સામાજિક દબાણ વચ્ચે રાજ્ય સરકારે અંતે વહીવટી સ્તરે જૂના આદેશને પરત ખેંચવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
કર્ણાટક સરકારના નવા માર્ગદર્શનો મુજબ હવે શાળા અને કોલેજોમાં વિદ્યાર્થીઓને નીચેના ધાર્મિક પ્રતીકો ધારણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે:
હિજાબ
કલાવો
રુદ્રાક્ષ
જનેઉ
જો કે આ મંજૂરી સંપૂર્ણપણે શિસ્ત અને સંસ્થાકીય ડ્રેસ કોડના નિયમોના આધિન રહેશે. શાળા પ્રશાસનને યુનિફોર્મની અંદર રહી વ્યવસ્થા જાળવવાનો અધિકાર રહેશે.
આ નિર્ણય બાદ રાજ્યમાં રાજકીય અને સામાજિક પ્રતિસાદ સામે આવી રહ્યા છે. કેટલાક જૂથો તેને વિદ્યાર્થી અધિકારો સાથે જોડાયેલ નિર્ણય તરીકે જોઈ રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાકનું કહેવું છે કે તે શાળાઓમાં ડ્રેસ કોડના અમલને વધુ પડકારજનક બનાવી શકે છે.
સરકારે જણાવ્યું છે કે નવા નિયમમાં સંતુલિત અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે અને તે કોઈપણ સમુદાય વિરુદ્ધ નથી.
કર્ણાટકનો આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને શિક્ષણ નીતિ અંગે અનેક કાનૂની ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે.
આ મામલો ભવિષ્યમાં અન્ય રાજ્યો માટે પણ સંદર્ભ બની શકે છે, ખાસ કરીને ત્યાં જ્યાં શાળા યુનિફોર્મ અને ધાર્મિક પ્રતીકોને લઈને વિવાદો થયા છે.
