નેપાળ-તિબેટ સરહદ પર આવેલા વિનાશકારી ફ્લેશ ફ્લડમાં નેપાળ અને ચીનના તિબેટ ક્ષેત્રને મળીને મૃતકોની સંખ્યા 350થી વધુ થઈ ગઈ છે, જ્યારે 1,300થી વધુ લોકો હજુ લાપતા હોવાનું જણાવાયું છે. ગ્લેશિયરનો મોટો હિસ્સો તૂટ્યા બાદ આવેલા પૂરથી ગામો, રસ્તાઓ અને પુલોને ભારે નુકસાન થયું છે, જ્યારે ઉપરના વિસ્તારમાં બનેલા બેરિયર તળાવને કારણે બીજી બાઢનો ખતરો ઊભો થયો છે.
શરૂઆતના કલાકોમાં આ કુદરતી આપત્તિને ભૂકંપ સાથે જોડવામાં આવી હતી, પરંતુ અમેરિકન જિયોલોજિકલ સર્વે (USGS)ના વિશ્લેષણ બાદ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થઈ હતી. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર 5.2 તીવ્રતાનો નોંધાયેલ ભૂકંપીય સંકેત સામાન્ય ભૂકંપનું પરિણામ નહોતો. તે ગ્લેશિયરના મોટા હિસ્સાના તૂટવા અને ત્યારબાદ ખડકો, બરફ તથા કાટમાળના ઝડપી પ્રવાહથી સર્જાયેલ ભૂકંપીય પ્રભાવ હતો.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર બરફ અને ખડકોનો વિશાળ હિસ્સો પર્વતીય ઢોળાવ પરથી નીચે પડ્યો અને નદી તંત્રમાં પહોંચ્યો. તેના કારણે પાણીનો પ્રવાહ અચાનક અત્યંત ઝડપી બન્યો. કાટમાળ સાથે વહેતા પાણીએ તેના માર્ગમાં આવેલા ઘરો, વાહનો, પુલો અને અન્ય માળખાંને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું.
નેપાળનો રસુવા જિલ્લો આ આપત્તિનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યો છે, પરંતુ બાઢની અસર નીચાણવાળા વિસ્તારો સુધી પહોંચી છે. બોટેકોશી અને ત્રિશૂલી નદી તંત્રની આસપાસ નુવાકોટ સહિત અનેક જિલ્લાઓમાં ભારે નુકસાનના અહેવાલો છે. નદીઓના કિનારે આવેલા વિસ્તારોમાં પાણી અને કાટમાળથી ઘરો ઘેરાઈ ગયા છે, જ્યારે અનેક રસ્તાઓ અને પુલ તૂટી ગયા છે.
કાઠમંડુ પોસ્ટ અનુસાર રસુવાથી નીચે નુવાકોટ, ધાદિંગ, ચિતવન, તનાહુન, ગોરખા અને નવાલપરાસી ઈસ્ટ સુધી બાઢની અસર અને કાટમાળથી નુકસાનની માહિતી સામે આવી છે. મોટી સંખ્યામાં લોકો વિસ્થાપિત થયા છે અને અનેક પરિવારોને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડવામાં આવ્યા છે.
તિબેટના ગ્યિરૉંગ બોર્ડર પોર્ટ પર પણ આપત્તિની અસર પડી છે. નિરીક્ષણ કેમેરામાં સામે આવેલા વીડિયોમાં પાણી અને કાદવની દીવાલ જેવી લહેરો સરહદી વિસ્તારની ઇમારતો અને રસ્તાઓ તરફ આગળ વધતી જોવા મળી હતી. કેટલાક ફૂટેજમાં લોકો જીવ બચાવવા ઝડપથી ભાગતા જોવા મળ્યા હતા.
ગ્યિરૉંગ લાંબા સમયથી નેપાળ અને તિબેટ વચ્ચે વેપાર અને પ્રવાસન માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગ રહ્યો છે. આ વિસ્તાર કૈલાશ-માનસરોવર યાત્રા અને બંને દેશો વચ્ચેના આવાગમન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. બાઢથી અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થા અને સરહદી માળખાને નુકસાન થયું છે.
આપત્તિ બાદ લાપતા લોકોની શોધ સૌથી મોટી પડકાર બની છે. વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં નેપાળ અને તિબેટના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંથી 1,300થી વધુ લોકો લાપતા હોવાની માહિતી સામે આવી છે. તેમાં સ્થાનિક લોકો ઉપરાંત વિદેશી નાગરિકો, પ્રવાસીઓ અને તીર્થયાત્રીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. જોકે, આંકડા સતત બદલાઈ રહ્યા છે અને અલગ-અલગ સરકારી એજન્સીઓના રેકોર્ડમાં તફાવત છે.
નેપાળમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીય નાગરિકો લાપતા હોવાની માહિતી પણ સામે આવી છે. સરહદી વિસ્તારમાં તે સમયે અનેક પ્રવાસીઓ અને કૈલાશ-માનસરોવર જતા તીર્થયાત્રીઓ હાજર હતા. અનેક દેશોના નાગરિકો સાથે સંપર્ક તૂટવાને કારણે તેમના પરિવારોને માહિતી મળવામાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
નેપાળ-તિબેટ સરહદ સાથે જોડાયેલો આ વિસ્તાર ધાર્મિક પ્રવાસન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. કૈલાશ પર્વત અને માનસરોવરની યાત્રા કરતા તીર્થયાત્રીઓ સામાન્ય રીતે આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે. બાઢથી રસ્તા, પુલ અને સરહદી ચોકીઓને નુકસાન થતાં યાત્રાના માર્ગો પ્રભાવિત થયા છે.
APના અહેવાલ અનુસાર લાપતા લોકોમાં 100થી વધુ કૈલાશ-માનસરોવર તીર્થયાત્રીઓ સામેલ હોઈ શકે છે. ભારત, અમેરિકા, બ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડા સહિત અનેક દેશોના નાગરિકો અસરગ્રસ્ત હોવાની માહિતી સામે આવી છે.
પહેલી બાઢ બાદ હવે સંભવિત બીજી બાઢને લઈને ચિંતા ઊભી થઈ છે. ઉપરના વિસ્તારમાં કાટમાળને કારણે નદીનો માર્ગ અવરોધિત થતાં પાણી એકત્ર થઈ રહ્યું છે, જેના કારણે બેરિયર તળાવ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
ચીનના અધિકારીઓ અનુસાર આ તળાવમાં આશરે 20 લાખ ઘન મીટર પાણી એકત્ર થયું છે અને આગામી ત્રણ દિવસમાં તેમાં આશરે 30 લાખ ઘન મીટર વધારાનું પાણી પહોંચવાની શક્યતા છે. જો કુદરતી અવરોધ તૂટી જાય તો એકત્રિત પાણી અચાનક નીચેની તરફ વહેતાં પહેલેથી અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ફરી બાઢનો ખતરો ઊભો થઈ શકે છે.
આ કારણોસર નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે ખતરો હજુ સંપૂર્ણપણે ટળ્યો નથી. પ્રશાસનને રાહત કામગીરી સાથે સંભવિત બીજી આપત્તિ માટે પણ તૈયારી કરવી પડી રહી છે.
ભારે નુકસાનને કારણે બચાવ ટીમોને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારો સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. રસ્તાઓ તૂટી જવા અને પુલો વહી જવાથી અનેક સ્થળોએ જમીની સંપર્ક વ્યવસ્થા ખોરવાઈ છે. આવી સ્થિતિમાં હેલિકોપ્ટર દ્વારા રાહત સામગ્રી પહોંચાડવા અને લોકોને બહાર કાઢવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.
નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન્દ્ર શાહે 27 ઓગસ્ટે બાઢથી અસરગ્રસ્ત નુવાકોટના બિદુર વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે સ્થાનિક પ્રશાસન, સુરક્ષા એજન્સીઓ અને જનપ્રતિનિધિઓ પાસેથી નુકસાન અને રાહત કામગીરીની માહિતી મેળવી હતી. વડાપ્રધાને વિસ્થાપિત પરિવારોને તાત્કાલિક સહાય, બંધ રસ્તાઓ ખોલવા અને ક્ષતિગ્રસ્ત માળખાને ઝડપથી પુનઃસ્થાપિત કરવાના નિર્દેશ આપ્યા હતા.
મોટી સંખ્યામાં ઘાયલ લોકો અને વિસ્થાપિત પરિવારોને કારણે સ્થાનિક આરોગ્ય સેવાઓ પર દબાણ વધ્યું છે. દૂરના વિસ્તારોમાં તબીબી સહાય પહોંચાડવી પણ મુશ્કેલ બની છે. પ્રશાસનને એકસાથે ઘાયલોની સારવાર, લાપતા લોકોની શોધ અને સુરક્ષિત સ્થળાંતરની કામગીરી કરવી પડી રહી છે.
આ આપત્તિમાં માત્ર પાણી જ ખતરો નથી. ભારે કાટમાળ, તૂટેલા પર્વતો, અસ્થિર ઢોળાવો અને નદીના બદલાતા માર્ગો બચાવકર્મીઓ માટે પણ જોખમ ઊભું કરી રહ્યા છે. તેથી શોધ કામગીરી અત્યંત સાવચેતી સાથે ચલાવવામાં આવી રહી છે.
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર હિમાલય ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યો છે અને ગ્લેશિયરોની અસ્થિરતા વધી રહી છે. તેના કારણે બરફ, ખડકો અને પાણી સાથે જોડાયેલી સંયુક્ત આપત્તિઓનું જોખમ વધી શકે છે. નિષ્ણાતોએ આ ઘટનાને એક જટિલ અથવા કમ્પાઉન્ડ આપત્તિ તરીકે જોઈ છે, જેમાં ગ્લેશિયરનું તૂટવું, કાટમાળનો પ્રવાહ, નદીમાં અવરોધ અને અચાનક બાઢ એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહ્યા.
જોકે, નિષ્ણાતો આવી કોઈ એક ઘટનાને માત્ર જળવાયુ પરિવર્તનનું પરિણામ ગણવાથી બચવાની સલાહ આપે છે. તેમ છતાં વધતા તાપમાનથી ગ્લેશિયરો અને પર્વતીય ઢોળાવોની સ્થિરતા પ્રભાવિત થવાની ચિંતા સતત વધી રહી છે.
નેપાળ-તિબેટ સરહદ અને હિમાલયના વિસ્તારોમાં અગાઉના વર્ષોમાં પણ ગ્લેશિયર સાથે જોડાયેલી બાઢ અને કાટમાળની ઘટનાઓ સામે આવી છે. જુલાઈ 2025માં તિબેટમાંથી આવેલી બાઢથી નેપાળના રસુવા વિસ્તારમાં ભારે નુકસાન થયું હતું અને અનેક લોકોના મોત થયા હતા. આ ઘટનાના ઇતિહાસને કારણે વર્તમાન આપત્તિ બાદ ભવિષ્યના જોખમને લઈને ચિંતા વધી છે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર માત્ર આપત્તિ બાદ રાહત પહોંચાડવી પૂરતી રહેશે નહીં. ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયર, તળાવો અને નદી માર્ગોની દેખરેખ માટે આધુનિક સેન્સર, સેટેલાઇટ આધારિત ચેતવણી પ્રણાલી અને સ્થાનિક સ્તરે વધુ સારી આપત્તિ તૈયારીની જરૂર છે.
બાઢમાં અનેક મુખ્ય પુલ અને રસ્તાઓ વહી ગયા છે. તેના કારણે રાહત સામગ્રી પહોંચાડવા ઉપરાંત લાપતા લોકોની શોધ પણ પ્રભાવિત થઈ રહી છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં સ્થાનિક લોકોને અનેક કિલોમીટર લાંબો વૈકલ્પિક માર્ગ અપનાવવો પડી રહ્યો છે.
માળખાકીય નુકસાન માત્ર તાત્કાલિક રાહત કામગીરીમાં જ અવરોધ ઊભો કરતું નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક વેપાર અને પ્રવાસનને પણ અસર થઈ શકે છે. ગ્યિરૉંગ બોર્ડર પોર્ટ અને નેપાળ-તિબેટ સંપર્ક માર્ગ આ દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે.
નેપાળ અને તિબેટના અનેક વિસ્તારોમાં સંચાર વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જવાને કારણે લાપતા લોકોના પરિવારોને તેમના સ્વજનો અંગે માહિતી મેળવવામાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
વિદેશી નાગરિકો લાપતા હોવાને કારણે અનેક દેશોની સરકારો અને દૂતાવાસો પણ સ્થાનિક પ્રશાસનના સંપર્કમાં છે. પરિવારો હવે શોધ અને બચાવ કામગીરીમાંથી પોતાના સ્વજનો સુરક્ષિત મળી આવ્યાની માહિતીની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
પહેલી આપત્તિ બાદ પણ જોખમ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયું નથી. ઉપર બનેલું બેરિયર તળાવ અને નદીમાં એકત્ર થયેલા કાટમાળને કારણે આગામી દિવસોમાં સ્થિતિ વધુ ખરાબ થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જો અવરોધ તૂટી જાય તો પાણીનો મોટો પ્રવાહ ફરી નીચાણવાળા વિસ્તારોને અસર કરી શકે છે.
પ્રશાસન સામે હવે બે પડકાર છે—એક તરફ કાટમાળમાં ફસાયેલા અને લાપતા લોકોને શોધવા અને બીજી તરફ સંભવિત બીજી બાઢથી વસ્તીને સુરક્ષિત રાખવી.
હાલ રાહત અને બચાવ કામગીરી ચાલુ છે. મૃતકો અને લાપતા લોકોની સંખ્યામાં ફેરફાર થઈ શકે છે, કારણ કે અનેક વિસ્તારોમાં બચાવ ટીમો હજુ સંપૂર્ણ રીતે પહોંચી શકી નથી. હાલમાં જીવિત બચેલા લોકોને શોધવા, વિસ્થાપિત પરિવારોને રાહત આપવા અને સંભવિત બીજી બાઢથી નીચાણવાળા વિસ્તારોને સુરક્ષિત રાખવાને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે.
