ભારતમાં મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)ને લઈને વિવાદ વચ્ચે દેશના 2,000થી વધુ નાગરિકોએ ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતને પત્ર લખીને SIRની પ્રક્રિયા અને તેની કાયદેસરતા અંગે ન્યાયિક સમીક્ષા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી પ્રક્રિયા પર રોક લગાવવાની માંગ કરી છે. પત્રમાં ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અંગે સ્વતઃ સંજ્ઞાન લઈને કાર્યવાહી શરૂ કરવાની તેમજ ચૂંટણી સંબંધિત ડેટા સાથે જોડાયેલી ટેક્નિકલ સિસ્ટમની સ્વતંત્ર તપાસની પણ માંગ કરવામાં આવી છે.
પત્ર પર વિવિધ ક્ષેત્રો સાથે જોડાયેલા લોકોના હસ્તાક્ષર છે. તેમાં પૂર્વ નૌસેના પ્રમુખ એડમિરલ વિષ્ણુ ભાગવત, પૂર્વ IAS અધિકારી અદિતિ મહેતા, વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણ, ઇતિહાસકાર આદિત્ય મુખર્જી અને અભિનેતા પ્રકાશ રાજ સહિત શિક્ષણવિદો, વકીલો, પત્રકારો અને સામાજિક કાર્યકરો સામેલ છે.
પત્રમાં સુપ્રીમ કોર્ટને SIRની કાયદેસરતા અને અપનાવવામાં આવેલી પ્રક્રિયાની સમીક્ષા થાય ત્યાં સુધી તેના પર રોક લગાવવાની અપીલ કરવામાં આવી છે. સાથે જ મતદાર નોંધણી સોફ્ટવેર અને સંબંધિત ફોર્મમાં કથિત અનધિકૃત ફેરફારોની કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ તપાસ કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે.
પત્રમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને અન્ય સંબંધિત અધિકારીઓ સામે યોગ્ય કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત ECINetનું સુરક્ષા અને કાનૂની ઓડિટ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત સ્વતંત્ર નિષ્ણાત સમિતિ મારફતે કરાવવાની અપીલ કરવામાં આવી છે.
SIR એટલે Special Intensive Revision, જે ચૂંટણી પંચ દ્વારા મતદાર યાદીઓના વિશેષ ગહન પુનરીક્ષણની પ્રક્રિયા છે. તેનો હેતુ મતદાર યાદીને અપડેટ કરવાનો અને પાત્ર મતદારો સંબંધિત રેકોર્ડની ચકાસણી કરવાનો છે.
હાલની પ્રક્રિયાને લઈને અનેક પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે પ્રક્રિયા દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં નામ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાંથી બહાર થયા છે અને તેના કારણે પાત્ર મતદારોના નામ છૂટી જવાની આશંકા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે SIR દરમિયાન જે લોકોના નામ છૂટી ગયા છે, તેઓ મતદાર યાદીને સતત અપડેટ કરવાની પ્રક્રિયા હેઠળ સંબંધિત Electoral Registration Officer (ERO) સમક્ષ નામ ઉમેરવા માટે અરજી કરી શકે છે.
SIRને લઈને વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચે શનિવારે એક બેઠકમાં પોતાની કામગીરી અને ચૂંટણી વ્યવસ્થા સંબંધિત 9 નિર્ણયો લીધા.
પંચે જણાવ્યું કે ભવિષ્યમાં બેઠકો પહેલાં એજન્ડા શેર કરવામાં આવશે અને બેઠકો બાદ નિર્ણયોની નોંધ તૈયાર કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત નવા IT મોડ્યુલ અને પોર્ટલ લાગુ કરતાં પહેલાં તેમની સમીક્ષા કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે.
બેઠકમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશી હાજર રહ્યા હતા.
પંચે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે મતદાર યાદીઓના Special Intensive Revision એટલે કે SIR સંબંધિત નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવામાં આવ્યા હતા.
SIR દરમિયાન ચૂંટણી પંચની અંદર કથિત મતભેદોને લઈને પણ ચર્ચા થઈ. દ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના એક અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે છેલ્લા 10 મહિનામાં બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ ચૂંટણી પંચના નિર્ણયોને લઈને 14 વખત આપત્તિ નોંધાવી હતી, પરંતુ તેમની આપત્તિઓ પર વિચાર કરવામાં આવ્યો નહોતો.
ત્યારબાદ ચૂંટણી પંચે આ દાવાઓ અંગે પોતાનું વલણ રજૂ કર્યું.
પંચ અનુસાર, સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ કેબિનેટ સચિવને મોકલેલા પત્રો પ્રતિનિયુક્તિ પર આવેલા એક અધિકારી સાથે સંબંધિત હતા.
અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ એવા આદેશ સામે આપત્તિ નોંધાવી હતી, જેના કારણે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અને રેકોર્ડ અપડેટ કરવાની સત્તા કેન્દ્રીય સ્તરે કેન્દ્રિત થવાની આશંકા હતી.
પંચે જણાવ્યું કે સંબંધિત અધિકારી દ્વારા જારી કરવામાં આવેલ કાર્ય-પુનર્વિતરણ આદેશ ક્યારેય અમલમાં આવ્યો જ નહોતો. પંચે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા અધિકારીઓને આપવામાં આવતા તમામ નિર્દેશોનું સાવચેતીપૂર્વક પાલન કરવામાં આવશે.
ચૂંટણી પંચે ECINetની તપાસ માટે એક સમિતિ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. પંચ અનુસાર, સમિતિની અધ્યક્ષતા એક વરિષ્ઠ ઉપ ચૂંટણી કમિશનર કરશે અને તેમાં IIT અથવા IIITના એક સ્વતંત્ર નિષ્ણાતને પણ સામેલ કરવામાં આવશે.
ECINet ચૂંટણી પંચ સાથે જોડાયેલી ડિજિટલ અને ટેક્નિકલ વ્યવસ્થાનો એક ભાગ છે. આ સિસ્ટમની સુરક્ષા અને કામગીરી અંગે ઉઠી રહેલા પ્રશ્નો વચ્ચે સ્વતંત્ર નિષ્ણાતને સમિતિમાં સામેલ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
જોકે, CJIને મોકલવામાં આવેલા SIR સંબંધિત પત્રમાં માંગ કરવામાં આવી છે કે ECINetનું સુરક્ષા અને કાનૂની ઓડિટ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત સ્વતંત્ર નિષ્ણાત સમિતિની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવે.
ચૂંટણી પંચ અનુસાર, જે લોકોના નામ SIR દરમિયાન ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં સામેલ થઈ શક્યા નથી, તેઓ મતદાર યાદીને સતત અપડેટ કરવાની પ્રક્રિયા હેઠળ સંબંધિત ERO સમક્ષ નામ ઉમેરવા માટે અરજી કરી શકે છે. પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમાં યુવાનો અને પ્રથમ વખત મતદાન કરનારા લોકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
આ માટે મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ (CEO), જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારીઓ (DEO) અને ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીઓ (ERO)ને આવા મતદારોના નામ ઉમેરવા માટે વિશેષ અભિયાન ચલાવવાના નિર્દેશ આપવામાં આવ્યા છે.
ચૂંટણી પંચ અનુસાર, SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન અત્યાર સુધી 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીઓમાંથી 13.37 કરોડ નામ ઓછા થયા છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, દેશમાં કુલ મતદારોની સંખ્યા 96.88 કરોડથી વધુ છે. આ આધારે આશરે 14.1 ટકા મતદારોના નામ SIR દરમિયાન ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ઓછા થયા છે.
આ આંકડાઓને કારણે મતદાર યાદીની પ્રક્રિયા, નામ દૂર કરવા અને પાત્ર મતદારોના અધિકારો સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો જાહેર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. પિટિશનમાં પણ 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 13 કરોડથી વધુ મતદારોના નામ દૂર થયાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા નિર્ણયો છતાં SIR સાથે જોડાયેલા કેટલાક પ્રશ્નો અંગે હજુ સ્થિતિ સ્પષ્ટ નથી. ઓનલાઈન Form-6માં માતા-પિતાને લગતો પ્રશ્ન શા માટે ઉમેરવામાં આવ્યો, તેની સ્પષ્ટ માહિતી સામે આવી નથી. આ ફેરફાર કોના નિર્દેશ પર કરવામાં આવ્યો અને શું હવે તેને દૂર કરવામાં આવ્યો છે, તે પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી.
પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદી સાથે સંબંધિત આશરે 16 લાખ નામો સામે અપીલ કોના આદેશથી દાખલ કરવામાં આવી, તે અંગે પણ સ્પષ્ટ જવાબ આપવામાં આવ્યો નથી. એ જ રીતે, ગોવામાં મતદારનું નામ પુનઃસ્થાપિત કરવા સંબંધિત સોફ્ટવેર ફીચર શા માટે શરૂ થયું નથી અને IT વિભાગના કેટલાક અધિકારીઓને લઈને ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો પર શું કાર્યવાહી કરવામાં આવી, તેની માહિતી પણ પંચના નવા નિર્ણયોમાં આપવામાં આવી નથી.
SIRને લઈને એક તરફ નાગરિકોના એક જૂથે સુપ્રીમ કોર્ટ પાસેથી હસ્તક્ષેપ અને પ્રક્રિયા પર રોકની માંગ કરી છે, જ્યારે બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે પોતાની પ્રક્રિયા, આંતરિક કામગીરી અને ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા સંબંધિત અનેક નિર્ણયો જાહેર કર્યા છે.
હાલ વિવાદમાં SIRની કાયદેસરતા અને પ્રક્રિયા, મોટી સંખ્યામાં મતદારોના નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ઓછા થવા અને ચૂંટણી સંબંધિત IT સિસ્ટમની પારદર્શિતા તથા સુરક્ષા જેવા મુદ્દા સામેલ છે. આગળની સ્થિતિ ન્યાયિક સ્તરે થનારી કાર્યવાહી અને SIR તથા તેના ડિજિટલ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા બાકી પ્રશ્નો અંગે ચૂંટણી પંચ દ્વારા આપવામાં આવનારા સ્પષ્ટીકરણ પર આધારિત રહેશે.
