પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)ને લઈને રાજકીય વિવાદ ફરી તેજ બન્યો છે. પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી શુભેન્દુ અધિકારીએ રવિવારે આરોપ લગાવ્યો કે SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવેલા 27 લાખ નામોની જવાબદારી ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીની છે અને તેના માટે ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) અથવા ચૂંટણી પંચ (ECI)ને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં. અધિકારીએ દાવો કર્યો કે આ નામો દૂર કરવાનો નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો હેઠળ ન્યાયિક અધિકારીઓએ લીધો હતો.
અધિકારીએ કહ્યું કે આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક પણ મમતા બેનર્જી તરફથી કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, આ અધિકારીનો રાજકીય આરોપ છે અને SIR પ્રક્રિયાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ તથા ચૂંટણી પંચ સમક્ષ અલગ-અલગ પક્ષોની દલીલો ચાલી રહી છે.
કોલકાતામાં યોજાયેલી પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન શુભેન્દુ અધિકારીએ કહ્યું કે 27 લાખ નામો દૂર કરવાની જવાબદારી મમતા બેનર્જીની છે અને તેના માટે BJP અથવા ચૂંટણી પંચને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં. અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, ન્યાયિક અધિકારીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો હેઠળ આ કેસોમાં નિર્ણય લીધો હતો.
અધિકારીએ મમતા બેનર્જી પર વિધાનસભા ચૂંટણીમાં હાર બાદ SIRને લઈને જવાબદારી અન્ય પક્ષો પર નાખવાનો આરોપ પણ લગાવ્યો.
જોકે, ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટને આપેલી માહિતી અનુસાર, પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન આશરે 27.16 લાખ મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાંથી 22.21 લાખથી વધુ લોકોએ નામ ફરી સામેલ કરાવવા માટે અપીલ દાખલ કરી છે.
મતદાર યાદીના પુનરીક્ષણને લઈને પશ્ચિમ બંગાળમાં સત્તારૂઢ BJP અને વિપક્ષી તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) વચ્ચે સતત રાજકીય ટકરાવ ચાલી રહ્યો છે.
TMC તરફથી આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે કે SIR પ્રક્રિયામાં વાસ્તવિક મતદારોના નામ પણ પ્રભાવિત થયા છે અને આવા મતદારોના નામ પુનઃસ્થાપિત કરવા જોઈએ. પાર્ટીએ ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
તેના જવાબમાં BJP નેતાઓએ ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયાનો બચાવ કર્યો છે. શુભેન્દુ અધિકારીએ પણ રવિવારે ચૂંટણી પંચના પક્ષમાં દલીલ કરતાં કહ્યું કે 27 લાખ નામ દૂર કરવાનો નિર્ણય BJP અથવા પંચના કોઈ રાજકીય નિર્ણયનું પરિણામ નહોતું.
SIR વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે પશ્ચિમ બંગાળની મતદાર યાદીમાંથી 27.16 લાખ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, તેમાંથી 22.21 લાખ મતદારોએ પોતાના નામ ફરી સામેલ કરાવવા માટે અપીલ કરી છે.
કુલ મળીને SIR સાથે સંબંધિત 38.31 લાખ અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી. તેમાં 22.21 લાખ અપીલો દૂર કરાયેલા નામોને ફરી સામેલ કરાવવા સંબંધિત હતી, જ્યારે 16.10 લાખ અપીલો એવા મતદારોના નામ દૂર કરવાની માંગ સાથે સંબંધિત હતી, જેમને ન્યાયિક અધિકારીઓએ યાદીમાં સામેલ કર્યા હતા. ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે અપીલોની સુનાવણી માટે 19 અપિલેટ ટ્રિબ્યુનલ બનાવવામાં આવ્યા છે. પંચે બાકી કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે ટ્રિબ્યુનલની સંખ્યા વધારવાનું સૂચન પણ કર્યું હતું.
આ વિવાદનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે SIRના અંતિમ તબક્કામાં મોટી સંખ્યામાં મતદારોના કેસોની સમીક્ષા ન્યાયિક અધિકારીઓ મારફતે કરવામાં આવી હતી.
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ અનુસાર, ફેબ્રુઆરી 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે SIRના અંતિમ તબક્કાને ચૂંટણી પંચના સીધા નિયંત્રણમાંથી બહાર કરીને આશરે 60 લાખ એવા મતદારોના કેસોની તપાસ ન્યાયિક અધિકારીઓ મારફતે કરાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો, જેમના રેકોર્ડમાં “લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સીઝ” ચિહ્નિત કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 27 લાખ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
આ નિર્ણય સામેની અપીલોની સુનાવણી માટે નિવૃત્ત હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશોની અધ્યક્ષતામાં અપિલેટ ટ્રિબ્યુનલ રચવામાં આવ્યા હતા. હવે મતદાર યાદીમાં નામ ફરી સામેલ કરાવવા માટે દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલો પણ આ પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.
શુભેન્દુ અધિકારીએ SIRને લઈને મમતા બેનર્જીના વિરોધ અંગે રાજકીય સવાલ પણ ઉઠાવ્યો. તેમણે પૂછ્યું કે જો કેરળમાં SIR સ્વીકાર્ય છે તો પશ્ચિમ બંગાળમાં તેનો વિરોધ શા માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે.
અધિકારીએ વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામોનો પણ ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે BJPએ 208 બેઠકો જીતી છે, જ્યારે TMC અને તેના સહયોગીઓ પાસે 80 બેઠકો છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે મમતા બેનર્જી ચૂંટણી પરિણામ સ્વીકારી શકતા નથી.
આ ટિપ્પણી અધિકારીની રાજકીય પ્રતિક્રિયાનો ભાગ છે. મતદાર યાદી અને SIRને લઈને TMC અને BJP વચ્ચેનો વિવાદ ચૂંટણી પરિણામો તથા ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા વ્યાપક રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપમાં ફેરવાયો છે.
શુભેન્દુ અધિકારીની રવિવારની ટિપ્પણીના એક દિવસ પહેલાં મમતા બેનર્જીએ સેરામપુરમાં એક રેલીને સંબોધી હતી. તેમણે SIR અને મતદાર યાદીના મુદ્દે ચૂંટણી પંચ તથા BJP પર નિશાન સાધ્યું હતું. મમતા બેનર્જી અને TMC સતત માંગ કરી રહ્યા છે કે જે વાસ્તવિક મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે, તેમના નામ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવે.
આ રાજકીય વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ SIR સાથે સંબંધિત આંકડા અને પ્રક્રિયા અંગે પોતાનો પક્ષ રજૂ કર્યો છે. પંચે એવા દાવાઓને પણ પડકાર્યા છે જેમાં SIR હેઠળ દૂર કરાયેલા નામોને સીધા વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામો સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
SIR વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચના ત્રણ સભ્યોના માળખાની કાર્યપ્રણાલીને લઈને પણ ચર્ચા તેજ થઈ છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ તથા વિવેક જોશી વચ્ચે SIR સાથે જોડાયેલા કેટલાક નિર્ણયો પર કથિત મતભેદ અંગે ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસે એક તપાસ અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો.
અહેવાલ અનુસાર, બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ અલગ-અલગ પ્રસંગોએ SIR સાથે જોડાયેલા કેટલાક નિર્ણયો પર વાંધો નોંધાવ્યો હતો. તેમાં મતદારોના નામ દૂર કરવા અને સંબંધિત અપીલોની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા સવાલો પણ સામેલ હતા.
જોકે, ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આંતરિક વિચારવિમર્શ દરમિયાન મતભેદ થવો સામાન્ય પ્રક્રિયાનો ભાગ છે અને પંચ દ્વારા લેવામાં આવેલા અંતિમ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવામાં આવ્યા હતા. તેથી અહેવાલમાં નોંધાયેલા કથિત વાંધાઓ અને પંચના સત્તાવાર વલણને અલગ-અલગ સંદર્ભમાં જોવું જરૂરી છે.
SIR વિવાદનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું બાકી રહેલી અપીલોની સંખ્યા પણ છે. ચૂંટણી પંચે સપ્ટેમ્બરમાં સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે SIR સાથે સંબંધિત કુલ 38,20,683 અપીલોમાંથી માત્ર 1,02,231 કેસોનો નિકાલ થયો હતો, જ્યારે 37,18,452 અપીલો બાકી હતી.
આથી મતદાર યાદીમાં નામ સામેલ કરવા અથવા દૂર કરવા સાથે જોડાયેલા વિવાદનો મોટો હિસ્સો હજુ અપીલ પ્રક્રિયામાં છે. 27 લાખ નામો દૂર કરવા અંગેના રાજકીય આરોપોની સાથે આ કેસોના અંતિમ નિકાલનું પણ મહત્વ છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR હવે માત્ર મતદાર યાદીના વહીવટી પુનરીક્ષણનો મુદ્દો રહ્યો નથી. તે ચૂંટણી પ્રક્રિયા, મતદાર અધિકાર અને ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા સાથે જોડાયેલી રાજકીય ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય બની ગયો છે. એક તરફ BJP અને મુખ્યમંત્રી શુભેન્દુ અધિકારી ચૂંટણી પંચ તથા ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો બચાવ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ TMC વાસ્તવિક મતદારોના નામ દૂર કરવાનો આરોપ લગાવીને પુનઃસ્થાપનની માંગ કરી રહી છે. આ સમગ્ર વિવાદ સાથે જોડાયેલા કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને અપિલેટ ટ્રિબ્યુનલ્સ સમક્ષ પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.
27 લાખ નામોના સંદર્ભમાં શુભેન્દુ અધિકારીએ મમતા બેનર્જી પર રાજકીય જવાબદારી નાખવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. જોકે, નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અને તેનાથી સંબંધિત વ્યક્તિગત અપીલોનો અંતિમ નિકાલ સંબંધિત ન્યાયિક અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા હેઠળ જ થશે. તેથી રાજકીય આરોપો અને સત્તાવાર રીતે સ્થાપિત તથ્યો વચ્ચે તફાવત જાળવવો જરૂરી છે.
