યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સ્કી અને પોલેન્ડ વચ્ચે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધકાળીન એક વિવાદાસ્પદ સૈન્ય સંગઠનના નામને લઈને નવો રાજદ્વારી વિવાદ ઉભો થયો છે, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલતા સહકાર પર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
વિવાદનું કારણ યુક્રેન દ્વારા તેની એક સૈન્ય એકમને “યુક્રેનિયન ઇન્સર્જન્ટ આર્મી (UPA)”ના નામ પર નામકરણ કરવાનો નિર્ણય છે. આ નિર્ણય બાદ પોલેન્ડમાં રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે તીવ્ર પ્રતિક્રિયા જોવા મળી રહી છે અને મુદ્દો હવે બંને દેશોના સંબંધોમાં તણાવનું કારણ બન્યો છે.
પોલેન્ડના રાષ્ટ્રપતિ કરોલ નવરોકી ઝેલેન્સ્કીને આપવામાં આવેલ દેશના સર્વોચ્ચ સન્માન “ઓર્ડર ઓફ ધ વ્હાઇટ ઈગલ” પાછું ખેંચવું કે નહીં તે અંગે વિચારણા કરી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલયના જણાવ્યા અનુસાર તેમણે આ મુદ્દે ઓર્ડર કાઉન્સિલની સલાહ લીધી છે અને ટૂંક સમયમાં અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે.
નવરોકીએ ઝેલેન્સ્કીના નિર્ણયની ટીકા કરતાં તેને “ગુનેગારો અને હત્યારાઓનું મહિમામંડન” ગણાવ્યું છે.
વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે ઝેલેન્સ્કીએ તાજેતરમાં એક ડિક્રી જારી કરીને યુક્રેનની સ્પેશિયલ ઓપરેશન્સ ફોર્સેસની એક સૈન્ય એકમનું નામ UPA પર રાખવાનો નિર્ણય કર્યો.
UPA 1940 અને 1950ના દાયકામાં સક્રિય હતી. યુક્રેનમાં તેને સ્વતંત્રતા સંઘર્ષના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે, જેણે સોવિયેત રેડ આર્મી અને નાઝી જર્મની બંને સામે લડત આપી હતી.
પોલેન્ડનો દાવો છે કે આ જ સંગઠન પર 1943થી 1945 દરમિયાન વોલ્હિનિયા વિસ્તારમાં અંદાજે 100,000 જાતિગત પોલિશ નાગરિકોના નરસંહારનો આરોપ છે.
યુક્રેનમાં UPAને આજે પણ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ તરીકે જોવામાં આવે છે, જ્યારે પોલેન્ડ તેને યુદ્ધ અપરાધો અને નરસંહાર સાથે જોડે છે. આ ઐતિહાસિક મતભેદ જ વર્તમાન વિવાદનું મૂળ કારણ છે.
પોલેન્ડના અનેક રાજકીય પક્ષોએ, જમણાપંથીથી લઈને ડાબેરી પક્ષો સુધી, આ નિર્ણયની ટીકા કરી છે. કેટલાક સાંસદોએ જણાવ્યું છે કે યુક્રેને તે ઐતિહાસિક ઘટનાઓને અવગણેલી છે જેમાં પોલિશ નાગરિકોની હત્યા કરવામાં આવી હતી.
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન પોલેન્ડે યુક્રેનને મજબૂત સમર્થન આપ્યું છે. પોલેન્ડે લાખો યુક્રેની શરણાર્થીઓને આશ્રય આપ્યો હતો અને સૈન્ય સહાય પણ ચાલુ રાખી હતી.
તેમ છતાં, નવા વિવાદ બાદ પોલેન્ડમાં એવી ભાવના વધી રહી છે કે યુક્રેન તેના જૂના સહયોગીઓ પ્રત્યે પૂરતી સંવેદનશીલતા દર્શાવી રહ્યું નથી.
કેટલાક વિપક્ષી સાંસદોએ યુક્રેનને આપવામાં આવતી આર્થિક અને તકનીકી સહાય, જેમાં સ્ટારલિંક સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે, તેની સમીક્ષા કરવાની માંગ પણ કરી છે.
પોલેન્ડના કેટલાક જમણાપંથી નેતાઓએ યુક્રેનની યુરોપિયન યુનિયન સભ્યતા પ્રક્રિયા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે યુક્રેન તેના ઐતિહાસિક નિર્ણયો અંગે પુનર્વિચાર ન કરે ત્યાં સુધી યુરોપિયન પરિવારનો ભાગ બનવા માટે તેની તૈયારી પર વિશ્વાસ કરવો મુશ્કેલ છે.
પોલેન્ડના વડા પ્રધાન ડોનાલ્ડ ટસ્કે વિવાદને શાંત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમણે બંને દેશોને “સીધી અને ઈમાનદાર વાતચીત” કરવાની અપીલ કરી છે.
ટસ્કે જણાવ્યું કે સહકાર બંને દેશોના હિતમાં છે, જ્યારે ટકરાવનો લાભ માત્ર રશિયાને મળશે.સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલયના વડા કિરિલો બુદાનોવે તાજેતરમાં વોર્સોની મુલાકાત લીધી હતી જેથી તણાવ ઘટાડવાના પ્રયાસો થઈ શકે.
જો કે, આ પ્રયાસ સફળ રહ્યો નહોતો અને ત્યારબાદ પોલેન્ડના રાષ્ટ્રપતિએ સન્માન પાછું ખેંચવાની પ્રક્રિયાને આગળ ધપાવી છે.
યુક્રેન તરફથી હજુ સુધી આ વિવાદ અંગે કોઈ કડક સત્તાવાર નિવેદન આપવામાં આવ્યું નથી. વિદેશ મંત્રાલયે માત્ર એટલું જણાવ્યું છે કે તેમનો હેતુ કોઈપણ દેશની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડવાનો નહોતો.
ઝેલેન્સ્કીના સહયોગીઓના જણાવ્યા અનુસાર આ નિર્ણય ઐતિહાસિક પરંપરાઓને પુનઃસ્થાપિત કરવાના હેતુથી લેવામાં આવ્યો હતો.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો પોલેન્ડ આ સન્માન પાછું ખેંચે છે તો તે યુક્રેન માટે એક રાજદ્વારી આંચકો સાબિત થઈ શકે છે. તેના કારણે બંને દેશો વચ્ચેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી નબળી પડી શકે છે.
આ વિવાદ યુરોપમાં યુક્રેનને મળતા સમર્થન સંબંધિત રાજકારણને પણ અસર કરી શકે છે, જ્યાં કેટલાક જૂથો પહેલેથી જ યુક્રેનની નીતિઓ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યા છે.
વિશ્લેષકોના જણાવ્યા અનુસાર આવનારા દિવસોમાં આ મુદ્દો વધુ ગંભીર બની શકે છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે પોલેન્ડમાં યુક્રેનના પુનર્નિર્માણ સાથે જોડાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
જો વિવાદ વધુ વધશે તો યુક્રેન અને પોલેન્ડ વચ્ચેના સહકાર પર લાંબા ગાળાની અસર પડી શકે છે.
